fin 




Class. 
Book 



PRESENTED BY 



■-< 



DRYCH BARDDONOL 



NEU, 



DRAETHAWD AR FARDDONIAETH 



AC HEFYD, 



m nmi iFuiJtiegoi 



DDRYLLIAD Y ROTHSAY CASTLE. 



GAN WILLIAM WILLIAMS. 

(G. CALEDFRYN.) 



! Poetry is the art of uniting pleasure with truth, by calling imagination 
to the help of reason,'' — Dr. Johnson. ;... 



CAERNARFON: 

ARGRAFFWYD YN SWYDDFA YR < HERALD,' GAN J. REES. 

1339. 



.MM 



I'R 

PARCH. WALTER DA VIES, M.A., 

ipertglar iBanafott, 
(GWALLTER MECHAIN,) 

CADEIRFARDD A HYNAF IAETHYDD, 

Un o Brif-feirniaid yr Oes, 

CYNORTHWYWR HAEL A CHEFNOGWR GWRESOG POB PETH 
SYDD YN TUEDDU AT LESAD AC ANRHYBEDD 

Y CYFLWY-NIR Y GWAITH HWN, 

FEL TEYRNGED O BARCH DIDWYLL, 

GAN EI OSTYNGEIDDIAF 

WASANAETHYDD, 

YR AWDWR. 






Vmlmck oJmA /;v/ 



! ) 



/ (owm <i 



?^ 









ZsCj 



/Arr*i 






\ 

1V) 



RHAGLITH. 



Y mae yn ddigon naturiol i'r anwybodus ofyn Wrtn 
weled llyfr fel hyn yn cael ei gyhoeddi ar natur bardd- 
oniaeth, I ba beth y mae barddoniaetb da? ond yr un 
peth yn union fyddai iddo ofyn i ba beth y mae llyfrau 
y proffvvydi da ? I ba beth y mae y ' Salman, hymoau, 
a'r odlati ysbrydol,' y sonia Paul am danynt da ? ] ba 
beth yr oedd y Salm a ganodd Crist gyda'i ddysgyblion 
cyn gwynebu ar Galfaria da ? I ba beth y mae yr holl 
lyfrau emynau sy'n ein cynulleidfaoedd Cristionogol 
da ? ac i ba beth y byddai dysgu tonau newyddion i'w 
canu mewn addoldai da, oni bai barddoniaeth? Hy- 
derir na olygir mai'r swn, a'r swn yn unig y w y mawl a 
orchymynir ei ganu a'r ysbryd ac a'r dyall hefyd : gan 
hyny, ymddengys yn wyneb hyn fod barddoniaeth yn 
dda ; neu os dyfernir hi fel peth aflesol, rhaid rhwygo 
ymaith, ar yr un pryd, rai o brif ranau Llyfr Duw ; 
/)blegyd beirdd santaidd oedd Moses, Job, Dafydd, 
Solomon, Esaiah, Ezeciel, Joel, Nahum, Habacuc, &c, 
&c. ; ac y mae rhanau o'u proffwydoliaethau, y darnau 
barddonawl goreu yn yr holl fyd : y mae yr iaitb yn 
ymddangos yn bryd}^ddol, i bob un a fedr ddarllen, a 
dyall y peth a ddarlleno, er eu bod wedi eu cyfieithu ; 
ac er nad oes ynddynt na chynghanedd, nac odl, yn ol 
y rheolau cymreig : wrth hyny y mae llawer o'r rhai a 
ofynant i ba beth y mae barddoniaeth da ? wedi bod yn 
darllen barddoniaeth, os buont yn darllen y Bibl. 



RHAGLITH. 

Y mae Iago yn gofyn, ' A oes neb yn esmwyth arno ? 
Caned Salman. ' Caned fawl i Dduw. Y mae yn dda 
canu mawl i Dduw, medd pawb ; a gan m<y drwy gyf- 
ansoddiadau barddonawl y byddai yr eglwys, yn mhob 
oes, yn canu mawl, yna rhaid fod darllen barddoniaetb 
yn dda. le, medd yr angredadyn eto, ond yn y mater y 
mae'r sylwedd, ac nid yn y dull. Y mae yn y dull 
hefyd rywbetb, gan mai un dull a ddewiswyd gan y 
beirdd dwyfol i ganu mawl. Er yr addefir mai yn eu 
dawn eu hunain yr oedd y proffwydi yn gosod allan 
bethau Duw, acmai y mater oedd o dan ddwyfolysbryd- 
oliaeth, eto proffwydi awenyddol oeddynt o'rbroni gyd; 
ac y mae yn ddiameu bod gan yr Arglwydd olwg neill- 
duol ar i'w hysgrifeniadau gael eu gosod allan yn bry- 
dyddol, ac onide pa fodd y goddefwyd y dull bwn iddynt, 
gvda chyn lleied o eithradau ? Ond y gofyniad natur- 
iolyw, A oes modd canu mawl heb fod gan farddoniaeth 
law yn y gwaitb ? Neu a oes rhywbeth, heb wreich- 
ionen o dan awenyddol ynddo, yn deilwng o'r enw mawl ? 
Os atebir nad oes, yna addefir ar unwaith nad oes fodd 
canu mawl i Dduw, a dim ond a pheth fyddo yn cyf- 
ranogi o ansawdd farddonawl. Os nad ydoedd syn- 
iadau Moses yn ei gan ar foddiad yr Aifftiaid, yn fwy 
ardderchog mewn gwisg farddonawl nag y buasent mewn 
iaith rydd, pa fodd y goddefwyd iddo eu gosod allan yn 
y dull hwnw ? A phaham na fuasai y beirdd santaidd 
oil yn ysgrifenu eu proffwydoliaetbau mewn iaith rydd ? 
&c. Ond y maepob pethynein cadarnhau fodyBibl, 
nid yn unig, wedi eilefaru drwy ddwyfol ysbrydoliaeth, 
ac yn nawn briodol pob un o'r proffwydi, ond mai y dull 
barddonawl oedd y dull penodol i osod y proffwydol- 
iaethau, &c. allan, ac onide ni chawsai ei gymeradwyo 
gan yr Arglwydd. 



RHAGLITH. VU 

Dywed y Dr. Watts, yn ei Improvement of the 
Mind, bod yn fuddiol darllen barddoniaeth, oblegyd 
fod Uawer o honi yn cynwys amrywiaeth o addysg- 
iadau, neu egwyddorion perthynol i fywyd cyftredin, 
yn gystal ag i bethau crefyddol : ac fod lluaws o ym- 
adroddion dillyn, a rhagoroi, yn nghyfansoddiadau y 
beirdd, yn werth eu dodi yn y cof, er codi ein sylw 
oddiwrth bethau isel, a gwael. Pwy a all ddyweyd y 
llesad a wnaeth emynau y Dr. ei hun i blant a rhai 
mewn oed? Hefyd, fod weithiau, mewn prydyddiaeth, 
y fath ddyrchaflad mawreddog o feddwl a theimlad, ag 
sy'n goleuo pob peth o'n hamgyich, gan drosglwyddo 
'r enaid y cyffelybiaethau mwyaf ardderchog, a'r 
meddylddrychau mwyaf goruchel; bydd y rhai'n yn 
trdderchogi ein hamgyffredion ; yn gwresogi ein hen- 
eidiau; ac yn deffro ein teimladau goreu, gan eu codi 
i sefyllfa uchel o dduwioldeb a chrefydd. Y mae dar- 
llen penillion crefyddol wedi bod yn gynhaliaeth i 
*eddwl Rawer Cristion gwan a thrallodedig, ac yn ei 
;ul gyfnerthu ar ei yrfa drwy yr anialwch. Canu ei 
gan ryfeddol oedd y peth cyntaf a wnaeth Moses a 
meibion Israel ar ol eu dyfodiad drwy y Mor Coch. Y 
mae dyben arall hefyd o ddarllen prydyddiaeth, sef cyf- 
oethogi y meddwl ag amrywiaeth o'r ymadroddion a'r 
geiriau mwyaf toreithiog, a dillyn, ar bob achosion, 
naturiol, a chrefyddol. Drwy ddarllen llawer o bryd- 
yddiaeth, deuwn, yn ddiarwybod i ni ein hunain, i allu 
amrywio ein hymadroddion ar bob achosion, ac i fedru 
dangos ein meddylddrychau yn yr iaith mwyaf priodol, 
ac ardderchog, pan fyddwn yn ysgrifenu, neu yn llef- 
aru, am bethau Duw neu ddynion. 

Y mae darllen prydyddiaeth hefyd yn fath o or- 
phwysiad i'r meddwl, ar ol llafur, a lludded, mewn as- 



Vlll RHAGLITH. 

tudiaeth ar bethau ereill. Y mae difyrwch i'w gael 
mewn gwir farddoniaeth, nes y bydd yr ysbrydoedd 
Uesg yn cael eu hail fywiogi, a'u hwyluso i ddilyn eu 
holrheiniadau gydag egni newydd. 

As for books of poetry, whether in the learned, or 
in the modern languages, they are of great use to be 
read at hours of leisure, by all persons that make any 
pretence to good education or learning. — Dr. Watts. 

Wedi, fel hyn, ceisio dangos y dyben o ddarllen 
barddoniaeth, efallai, y dysgwylia'r darllenydd glywed 
ychydig o hanes y Drych Barddonol, ac amgylchiadau 
ei gyfansoddiad. 

Fe'i cyfansoddwyd mewn ufydd-dod i gais cyfeill- 
ion ; yn, ac ar ol Eisteddfod Le'rpwll, yr hon a gy- 
nhaliwyd Mawrth 1, 1839, mewn canlyniad i ddarlith,, 
ar natur barddoniaeth, a draddodwyd gan yr awdwr 
yn yr Eisteddfod hono. Yr oedd efe wedi cael anbg- 
aeth cyn hyny, hefyd, gan amryw i gyhoeddi rhyw- 
beth o'r natur yma. 

Derbyniwyd yr enw, sef, Drych Barddonol, oddiwrth 
gyfaill dysgedig; un o brif-feirdd yr oes. 

Addefa pawb, cydnabyddus ag ansawdd llenoriaeth 
gymreig, fod angen mawr ar y Cymry unieithog am 
w r aith o'r natur yma. Yr unig sylwadau beirniadol, o 
werth, a gawsom erioed, oedd ychydig yn y ' Gwylied- 
ydd,' ar ol Eisteddfod Gwrecsam; o gyfansoddiad, fel y 
tebygir, yr hybarch Walter Davies ; y rhai ydynt 
synhwyrddoeth, craffus, a miniog; gresyn na fuasai 
ychwaneg o honynt ar glawr. Y mae awdwr y Drych 
yn teimlo arno ei hun rwymau i ddiolch i'r gwr parch- 
edig am yr awgrymau crybwylledig, oblegyd buont 
vn foddion i oleuo mwy ar ei feddwl ef, na dim a ddar- 



RHAGLITH. IX 

llenodd erioed yn y Gymraeg, cyn, nac wedi hyny, 
Pe dilynasid dull tebyg i hyn ar ol pob Eisteddfod, 
buasai y Cymry, yn ddiameu, yn llawer pellach yn 
mlaen nag ydynt ; ond yn He hyny y mae amryw Eis- 
teddfodau, wedi eu cynal yn rhwysgfawr, heb ateb un 
dyben i neb heblaw i'r rhai a dderhyniasant y gwobr- 
ivyon; canys ni welwyd gair o'r feirniadaeth, ac ni 
chlybuwyd byth na siw na miw am y cyfansoddiadau 
ychwaith! Pa fodd y dysgwylir i feirdd gynyddu 
mevvn gwybodaeth, os na ddywedir yn mha le y maent 
yn feius, ac yn ddiffygiol ; ac yn mha bethau y bydd 
y cyfansoddiadau buddygol yn rhagori ? Nid beirn- 
iadaeth yw dyweyd pa gyfansoddiad sydd yn oreu, ond 
dylid dyweyd hefyd paham y mae yn cael ei farnu yn 
oreu, 

Os na wna cyhoeddiad y Drych ddim arall, bydd 
yn foddion, efallai, i g'ynhyrfu rhywun eto i gymeryd y 
mater yma mewn Haw, ac i'wdrin yn helaethach; gellir 
honi, o'r hyn lleiaf, fod hwn yn agoriad drws yn y 
Gymraeg, i rai pethau ag oeddynt dra dyeithr i 
laweroedd. 

Cafwyd y defnyddiau at y bennod ar farddoniaeth yr 
ysgrythyrau o weithion y Dr. Lowth, yn y Biblical 
Companion, gan Carpenter; y Dr. Watts; T. Camp- 
bell, Ysw. ; a'r Dr. Blair. 

Nid ydyw yr awdwr yn honi gwreiddioldeb yn y 
manau hyny lie yr eglurir egwyddorion y gelfyddyd 
farddonawh u It must be considered that no man, who 
undertakes merely to methodize or illustrate a system 
pretends to be its author." — Johnson s Life of Dr. 
Watts. 



X RHAGLITH. 

Cafwyd awgrymau (hints) mewn perthynas i natur 
barddoniaeth, &c. o'r Doctor Aikin; Meistri Jeffreys, 
Mitchell, ac o'r c Christian Examiner,' &c. ; ond yr 
egwyddorion gan mwyaf a gymerwyd o'r Dr. Blair. 

Gyda golwg ary Rheolau barddonawl cymreig, digon 
yw dyweyd yr ymgeisiwyd at ddilyn y Cadben W. 
Myddleton; Bardd Nantglyn ; a'r rheolau yn Ngeirlyfr 
Richards. 

Y mae orgra»ff y Gymraeg yn y fath sefyllfa gy- 
mysglyd, fel y mae yn anhawdd gwybod pa lwybr i'w 
ddilyn. Myn rhai ddyblu y cydseiniaid fel y canlyn, 
accen, atteb, amlyccach ; bann, byrr; cymmwys, cym- 
mysg; honn; llymm ; penn; ammherffaith ; ym rnhob, 
yng nghyd, &c. &c. 

Ereill a ysgrifenant acen ; ateb ; amlycach ; ban ; 
byr ; cymhwys ; cymysg ; hon ; llym ; pen ; anmher- 
ffaith ; yn mhob; yn nghyd, &c. &c. 

Ceir ereill yn ysgrifenu yn wahanol i'r ddau ddull 
a grybwyliwyd, mewn rhai pethau; megys, a'mher- 
ffaith ; y'nghyd, ynghyd ; y'mhob; yng hyd, &c, 
cytuna y tri dosbarth i ddyblu y cydseiniaid mewn 
rhai geiriau; megys, cynnal ; ammaeth ; pennill; etto, 
&c. &c. 

Y dull a ddilynir yn y gwaith hwn yw peidio a'u 
dyblu mewn un man, oddieithr mewn geiriau fel hyn, 
annoeth, annhrefn, &c. pennod, chapter : ac ysgrifenir 
anmherffaith, anmharch, &c. 

Arfeiir sy o flaen gair a chydsain yn ei ddechreu; 
megys sy dros ben; a sydd o flaen geiriau a ddechreuir 
a bogeiliaid ; megys, sydd emvog Sfc. 

Y mae yr awdwr hefyd dros ysgrifenu y geiriau 



KHAGLITH. x i 

any hyson, anghywir, &c. gyda yr ng yn unig; ac nid 
annghyson; annghywir, fyc. 

Arferir yr arddawd yn, yn mhob man yn ddiwahan- 
iaeth; megys, yn mhob; yn nghyd, &c. 

Ni arferir h yn y gair cymorth, &c. ond fe'i hys- 
griienir fel cymysg, gydag un m. 

Arferir yr h, yr hori sydd arwydd uchenaid, neu gyd- 
sain anmherflaith, mewn geiriau megys, cenhedlu 
eynhwysiad, cymharu, &c. 

Tybia yr awdwr ei ban yn gyfiawnhaol am arfera 
orgraff fel hyn, gan nad oes un dull neillduol, a phen- 
odol wedi ei sefydlu; ond, efallai, mai nid anfuddiol 
fyddai iddo yntau ddynodi y rhesymau sy^d yn fodd- 
haol iddo ef ei hun, dros y dull y mae wedi gymeryd. 

Ystyria efe mai un o brif ragorion iaith yw symledd 
a iiithrigrwydd ; ac mae yr iaith mwyaf cymeradwy 
gan y dysgedig yvv y bur, y ddyalladwy, a'r ddirodres ; 
a methai a gweled pa fodd y'gallai iaith fod yn syml, 
a dirodres, os beiehid eu geiriau a llythyrenau heb un 
angen am danynt. 

Un wrthddadl a ddygir yn erbyn. peidio a dybiu y 
cydseiniaid, yw y collir yr acen felly; ac fod dodi dwy 
r yn y gair tori, dwy m yn y gair camu, &c. yn eu 
gwneud yn fwy grymus ; fel hyn, torri, cammu ; ond 
digon prin y gallwn gredu fod amddiiTynwyr y drefn 
yma yn credu eu hunain ; oblegyd nid ar gydseiniaid 
byth gwelir hwy yn dodi arwyddion yr acen ; me- 
gys •• v A , ond ar y llafariaid bob amser : a seiniad 
chwyrn, neu araf y llafariaid sy n gwneyd yr holl 
wahaniaeth ; er engraft' sylwer ar y geiriau canlynol, 

Y mor a'r don yn rhuo, 

O mor felys yw y don., 

can, can; glan, glan; man, man; tan, tan, 



Xll RHAGLITH. 

Ni £pdd pob cydsain ond un swn ; ac nid ellir gwneyd i 
bump o honynt, mewn gair cyfansawdd, mwy nag un, 
ychwanegu dim at swn yr un hono; er engraft, pa 
faint mwy o swn acenol sydd yn y gair camu yn y dull 
canlynol, gyda phum m, megys cammmmmu, na phe'r 
ysgrifenid ef gydag un, megys, camu ? ar ol swnio yr 
m gyntaf, yr ydys yn c >lli gafael ar y lleill yn hollol; 
ond pe'r ysgrifenid y gair fel hyn, cam~mu-mu-mu-mu 
byddai y swn yn wahanol ; yr un peth a ellir ei ddy- 
wedyd am yr boll eiriau sydd a'r cydseiniaid dyblyg 
ynddynt er eynal yr acen; megys, tori, tynu, gyru, &c. 

Gwrthddadl arall a ddygir, yw y collir gwreidd- 
iau y geiriau drwy beidio ag arfer cydseiniaid dyblyg' ; 
ymddengys bon eto yn wrtbddadl a llai o bwys ynddi nag 
a ellid dybio ar yr olwg' gyntaf ; oblegyd y mae gwreidd- 
iau geiriau yn dra ansicr; ac y mae geiriau mewnamser 
yn newid eu bystyr ; ac yn cael eu dyall yn wabanol 
mewn gwabanol barthauo'r un wlad. Y mae canoedd o 
eiriau nad ydyw gwybod eu gwreiddiau yn taflu un math 
o oleuni ar eu bystyron; er engraff, ysgrifenir y gair 
ameu yn ammhau gan rai, er cadw ei wraidd meddant 
yn y golwg* ; yr hwn y w pau ; o am a pau ; a'r p yn 
pau wedi ei tbroi yn mh, yn ol y rheol porth, fy mhorth : 
ond pa betb yw pau ? arferir ef am beth fyddo a pbarbad, 
belaetliiad, neu ymdaeniad o amgylcb yn perthyn iddo; 
peth fyddo yn cynwys, neu yn cyfyngu : hefyd gVv T Iad 
drigianol; neu le y mae y llwythau yn ymdaenu o am- 
gylcb ac yr atelir hwy yn eu gyrfa; ond pabertbynas 
sy rbwng hyny a doubt, ambeuaetb, petrusder/annilys- 
rwydd; yr hyn yw ystyr y gair ameu? 

Ameg, allegory, parable, a ysgrifenir a dwy m 
ynddo, am ei fod yn tarddu o meg meddir ; ond beth 
yw meg ? meg sydd yn tarddu o my -eg, yr hyn a ar- 



RHAGLITH. xiil 

wydda, peth a gymer i fewn, neu a gynwys ; meg 
hefyd yw llyfethair. Y feg fawr, a large old fetter, 
kept at Dinas Mawddwy. — Gwel y Dr. 0. Puiv. 

Pa beth yw yr am a arferir yn y geiriau yma? 
Ystyr am yw round, about ; arwydda cylch hefyd : am 
ben, cymysgedig gyda; am, for; because, Sic. — Gwel 
y Dr. 0. Puw, 

Nld i'r dyben o ddirmygu gwreiddiau geiriau, ond er 
dangos bethau mor dywyll, ac ansicr ydynt y defnydd- 
iwyd yr engraffau uchod. 

Ysgrifenir y gair meddianu, &c. a dwy n ynddo, am 
ei fod yn tarddu o meddiant ; a bod y t yn dychwelyd 
i n, megys yn tad, fy nhad ; ond a fydd rhyw an- 
hawsder i gael hyd i'r gwraidd os tynir un o'r ddwy n 
ymaith ? Na fydd tra bo y gair meddu a meddianu yn 
arwyddo mor agos yr un peth : ond boddlonir ar un 
n yn y gair diflaniad a difianu, er fod hwnw yn tarddu 
o diflant. 

Arferir dwy m yn y gair cymod; dwy n yn cynal, a 
dwy t yn y gair cytundeb, a hyny er dangos y gwraidd; 
y mae yn amlwg mai o cyd a bod y tarddodd cymod ; o 
cyd a dal y tarddodd cynal ; ac o cyd ac undeb y tardd- 
odd cytundeb ; ond y rhyfeddod ydyw, gan mai yr un 
peth yw cy, cyd, cyf cym, cyn, cyt ; sef, " A prefix 
in composition. It denotes a mutual act or effect, 
having the force of the English prefixes com and con, 
in compact and concord." — Dr. 0. Puiv. Paham na 
wnai y tro ysgrifenu y geiriau uchod gydag un m, un 
n ac un t ? Y mae cy yn gystal blaenddawd ag un o 
honynt; ac ymddengys yn debyg iawn mai efe yw 
gwreiddyn y cwbl. Y mae yn gorfod gwneyd y tro 
mewn llawer o eiriau; megys, yn cymath, o cyd a 
math ; cyni, o cyd a gni ; cysain, o cyd a sain ; cywir ? 



XIV RHAGLITH. 

o cyd a gwir ; gan hyny, paham y mae yn rbaid ym- 
drafferthu i ddyblu y cydseiniaid mewn rhai geiriau, a 
geiriau ereiil, o'r un cyfansoddiad yn union, yn cael eu 
gollwng gydag un gydsain? Efallai, mewn geiriau, y 
byddai yn berygl camgymeryd eu hystyr drwy adael y 
gydsain allan, y byddai yn dda arfer y cydseiniaid dy- 
blyg, megys yn y gair cyvneliv, yr hwn a arwydda cyn 
a delw, ac nid cynelw; y gair pennod, yr hwn a ar- 
wydda pen a nod, &c, ac yn y geiriau He yr arferir y 
negidydd an, megys, annoeth, annhrefn, &c. oblegyd 
y byddai dileu yr an o un o'r rhai hyn yn dileu haner 
eu hystyr, canys o an a doeth, ac an a trefn y tardd- 
asant ; ond ni byddai dim o ystyr y geiriau ammhau, 
ammeg, meddiannau,cymmod, cynnal, a chyttundeb,&c. 
yn cael ei ddileu er tynu y cydseiniaid dyblyg o honynt; 
ond byddent yn ilaw T n mor ddyalladwy, ac yn Ilawer 
rhwyddach i ysgrifenydd ac argraffydd. Yn ol sefj'llfa 
bresenol pethau, nid oes gan nemawr awdwr un trefniant 
cywir i fyned wrtho, ond y mae weithiau yn dyblu, ac 
•weithiau yn peidio, a hyny efallai, yn yr un tu dalen. 

Nid oes gan yr awdwr, yn bresenol, wrth derfynu, 
ond gadael y pethau hyn i sylw a hynawsedd y dysg- 
edig; pob camgymeriadau sydd yn y gw^aith taner 
mantell cariad drostynt. 

Dymuna ddychwelyd ei ddiolc*hgarwch gwresocaf, 
i'w gynorthwywyr haelfrydig yn y Gogledd a'r Deheu- 
fearth, am eu hymdrech o blaid cyhoeddiad y ' Drych 
Barddonol.' Dan ddymuno eu Uwydd, y gorphwys, 

Eu hufyddaf wasanaethydd, 

W. WILLIAMS. 

Caerynarfon, Medi, 1839. 



CYNHWYSIAD. 



NATUR BARDDONIAETH. 



Tl 


r DAL, 


Pryclyddiaeth Fugeiliol . 


5 


Prydyddiaeth Delynol 


it 


Prydyddiaeth Hanesol 


6 


Prydyddiaeth Hyfforddiadol 


7 


Prydyddiaeth Alarnadol 


8 


Prydyddiaeth Ddarluniadol 


9 


Prydyddiaeth Arwrol 


12 


Prydyddiaeth Ddychanol 


13 


Prydyddiaeth Englynol 


14 



BARDDONIAETH YR YSGRYTHYRAU. 

Cyffelybiaeth wedi ei chymeryd oddiwrth Wrthrychau naturiol 17 

Arferion, Celfyddydau, ac Amgylchiaclau Bywyd cyffredin . 22 

Y CyfTelybiaethau a gymerid oddiwrth Bethau Santaidd . 24 



Y GYNGHANEDD GYMREIG. 



53 



AM Y PEDWAR MESUR AR UGAIN. 

HyfTorddiadau i gyfansoddi yn mhob im o honynt . 



73 



Xvi CYNHWYSIAD. 

EMYNAU. 

TU DAL. 

Cyfansodddwyr Emynau . . . .99 

Y BRYDDEST NEU Y GAN RYDD. 

Sylwadau ami . . . . 103 

GWALLAU Y SYRTHIR IDDYNT. 

Mewn Ffurgrau Ymadrodd . . . .107 

Camarferiad Geiriau . . . . 110 

Yr irferiad gormodol o Ansoddeiriau . . .118 
Cynghaneddion heb Weithredeiriau neu Berwyddiaid ynddynt 1 20 

Mewn Chwaeth . . , . 121 

Y Chwyddiaeth . . . . .124 



Y BEIRDD CYMREIG. 

Anfanteision Beirdd cymreig 
Testy nau i farddoni arnynt 
Pa beth y w Awen 
Y Bardd gynt 
Eisteddfodau 



AWDL AR DDRYLLIAD Y ROTHSAY CASTLE, 

Criticism 

Beirniadaeth . . . . 

YrAwdl 

AWENYDD ..... 



127 

•132 

133 

135 

137 



BEIRNIADAETH. 

Eisteddfod Llanerchymedd . . . .139 

Cyngan Llwydiarth . . . 145 

Eisteddfod Lle'rpwli . . . .154 



169 
171 
173 
191 



TRAETHAWD AR FARDDONIAETH, 

&c. &c. 



NATUR BARDDONIAETH. 

Cytunir, yn gyffredin, mai iaith y nwydau, neu y 
dychymyg, wedi ei fywiogi, a bono wedi ei ffurfio yn 
fynychaf mewn mesur penodol yw barddooiaeth. Metba 
yr athronwyr a pbenderfynu yn mba le i osod y llinell 
rhwng prydyddiaeth a rhyddiaetb, neu, draetbawd. 
Celfyddyd greadigol yw prydyddiaetb, a'i dyben yw 
difyru y serch, a cbynhyrfu y teimladau gyda nerth ac 
egni. Golygid prydyddiaeth, a byny, efallai, yn bri- 
odol, y fwyaf dwyfol o'r holl gelfyddydau; oblegyd 
anadliad, neu amlygiad, o'r egwyddor bono sy ddyfnaf 
a gorucbelaf yn y natur ddynol ydy w, — mewn geiriau 
ereill, egwyddor y chwenycbiad neu yrymgeisiad hwnw, 
nad oes un meddwl dynol ynddyeitbr iddo, am rywbeth 
cryfach, ucbelach, a mwy treiddiol, nag a all bywyd 
cyffredin ei roddi. Nid oes un athrawiaeth yn fwy 
hysbys yn mblitb Cristionogion nag anfarwoldeb dyn; 
ond nid ydyw byny mor ddyalladwy i lawer, fod egin, 
neu egwyddorion, bywyd dyfodol y credadyn, yn awr, 
wedi eu hamdoi yn ei en aid, fel y raae egwyddorion y 
planhigyn yn yr hedyn. Fel canlyniad anocheladwy i'r 
cyfansoddiad hwn, y mae yr enaid, wrth gael ei fedd- 
ianu a'i gynbyrfu gan y galluoedd nerthol hyn, yn. 

B 



2 TRAETHAWD AR 

ymestyn beunydd tu draw i'r hyn sy'n bresenol ac yn 
weladwy, gan ymdrechu yn erbyn rhwymau ei gar- 
chardy daiarol, a cheisio gwaredigaeth a llawenydd 
mewn pethau anweladwy. Yn debyg i hyn y mae ys- 
bryd prydyddol yn meddwl dyn; nid yw y bardd yn 
foddlawn ar bethau gweladwy yn ei ymyl, ond y mae 
yn ymestyn at bethau anweladwy a dychymygol: y mae 
hyn yn ein clndo at wir ffynhonell darddiol prydyddiaeth. 
Y mae yr hwn nad all ddeongli, drwy ei wybodaeth ei 
hun, yr hyn a ddywedwyd, yn awr, heb feddu y gwir 
agoriad i weithion o athrylith. Nid ydyvv efe wedi 
treiddio i ddirgelfaoedd cysegredig yr enaid, lie y genir 
ac y megir prydyddiaeth, ag sy'n tynu i fewn nerth 
anfarwol, gan barotoi ei hadenydd iV ehediad nefol. 
Prydyddiaeth yw un o'r moddion penaf i goethi a dyr- 
chafu cymdeithas Y mae yn codi y meddwl uwchlaw 
bywyd cyffredin, rhydd iddo seibiant oddiwrth ofalon 
trwrafrydig. Y mae yn tneddu, pan fo yn gweithredu 
yn briodol, fel Cnstionogaeth, i ysbrydoli ein natur. Y 
mae yn wir fod prydyddiaeth wedi cael ei gwneuthur 
yn offeryn o ddrygioni, &c, ond pan y mae yn ym- 
ostwng fel hyn y mae yn tywyllu ei than, ac yn colli 
llawer o'i grym. Y mae prydyddiaeth yn perthyn yn 
agos i'n serchiadau goreu. Y mae yn ymhyfrydu yn 
nhlysni a gorucheledd natur yn allanol, ac yn yr enaid. 
Ei dyben mawr hi yw cludo y meddwl tu draw, ac 
uwchlaw llwybrau sathredig, llycblyd, a blinderus 
bywyd cyffredin, a'i ddyrchafu i elfen burach. Y mae 
y gair poet, yn ei ystyr wreiddiol yn arwyddo crewr: y 
mae y gair prydydd yn arwyddo un yn darlunio, neu 
yn dangos; ffurfiwr neu gyfansoddwr ; darluniwr yr hyn 
sy brydferth. Y mae prydydd yn darlunio gwrth- 
rychau i'r meddwl, yn debyg fel y mae y paentiwr yn 
eu gosod o ilaen y llygaid ; a gofynol ydyw i'r darlun- 
iadau fod yn naturiol. Anerch y nwyd a'r dychymyg 
vw gwaith y bardd, er eu cyfifroi a'u tanio; ail bethau 
yw addysgu a hyfforddi yn ei gelfyddyd ef. Gwisgir 
gwir brydyddiaeth a'r iaith mwyaf dillyn, bywiog, a 



FARDDONIAETH. 3 

thanllyd ; iaith uwchlaw iaith y cyffredin yw iaith 
brydydclol ; nid ydy w y prydydd, yn edrych af bethau 
cyffredin, a llygad cyffredin, megys dynion ereill. — Y 
inae prydydd iaeth yn henach na thraethawdyddiaeth. 
Yr oedd achlysuron ar ba rai y cyfarfyddai dynion yn 
nechreuad cymdeithas, pan fyddai peroriaeth, dawns, a 
chaniadau yn brif ddifyrwch ganddynt. Y mae can- 
iadau yn mhlith henafiaethau pob gwlad; a chyfeir- 
iant, yn gyffredin, at bob amgylchiadau mewn bywyd. 
Dysgir hwy i'r plant yn fore. Ceir ynddynt orchestion 
y dawiau yn mysg y paganiaid, a champwri eu harwyr 
a'u gwrolion, achenirhwy, ar amgylchiadau cyhoeddus, 
,gyda brwdfrydedd a bloddest ; y mae eu caniadau tra- 
ddodiadol yn cael eu hystyried yn awdurdod ddigonavvl 
i derfynu dadleuon a ddichon gyfodi yn eu mysg: ac y 
mae eu dygwyddiadau hanesiol, gan mwyaf, yn cael eu 
cadw drwy y caneuon hyn ; a mawr y w yr effaith a 
gant arnynt. Nid oes nemawr ddyn inor ddideimlad 
na eileithia barddoniaeth arno. Teimlai eiu cenedl 
ni gynt fawr effeithiau barddoniaeth eu gwlad er eu 
gwroli yn wyneb ymosodiadau eu gelynion, ac er eu 
Ueddfu, a'u tawelu ar ol brwydrau gwaedlyd a din- 
ystriol. Gvvelir effeithiau yn dilyn prydyddiaeth sant- 
aidd yn ein haddoliadau Cristionogol. Rhan arbenip- 
o wasanaeth Duw yw canu. Dylai dirmygwyr y ddawn 
brydyddol, od oes y cyfryw i'vv cael, gofio nad oes fodd 
iddynt ei dirmygu heb ddirmygu un o osodiadau Duw 
yn ei eglwys. Cynulleidfa ryfedd yr ystyrid cyn» 
ulleidfa Gristionogol heb ganu mawl. Er nad oes 
genym hanes am gantorion yn yr eglwys dan yr oruch- 
wyliaeth efengylaidd, yn debyg i'r hyn oedd ynnyddiau 
Solomon, eto, y mae genym ninau ein " Salmau a'n 
hymnau, a'n hodlau ysprydol." 

Maethlawn i dueddiadau prydyddol yw y blodau, — y 
gwlith a'r dwfr gloew, — awyr esmwyth a swn, — wybr 
ddysglaer, — neilldueddygoedwig, — dystawrwydd y nos, 
- — y deildai yn ngolau y lloer,- — cysgod yr ywen, — ^ 
clogwyni garw,— y moelydd yn gwisgo eu moledau a'u 



4 TRAETHAWD AR 

gwddfdyrch,— y caddug llwyd yn wisg laes dros eu 
hysgwyddau anghydffurf, — yr afon ddolenog yn sio 
with ymddirwyn ar lawr y ddol, — y rhaiadr, — y don yn 
ymryson a'r clogwyn, ac yis ynidori ar draws ei ddanedd 
yn fil o ddarnau. — Gwrthrychau a effeithiant ar y dych- 
ymyg barddonawl hefyd yw y storm, — y mellt a'r tar- 
anau, — golygfa ar faes rhyfel, lie y penderfynwyd 
tynged ymerodraeth,- — tyrau duwawr, ydynt ymwy- 
bodol o weithredoedd o erchyllder, — Uysoedd adfeiliedig, 
fuont unwaith yn fawrion a tbeg, — trefydd wedi eu 
gadael yn garneddi, a fuont unwaith yn faethleoedd i'r 
celfyddydau, — y gantorgell wedi ei didoi, a'rmynachdy 
wedi ei adael i falurio: dyma faesydd eang i'rbardd; 
ond ni wel dyn cyffredin ddim yn yr holl olygfaoedd 
rhyfeddol hyn; y mae efe fei pe byddai heb deimladau 
yn perthyn iddo; a dyna un actios paham y mae cymaint 
o sothach dan enw prydyddiaeth yn cael ei ddanfon allan 
i'r byd ; sef, dynion, beb feddu teimladau na syniadau 
beirdd, yn cruglwytho geiriau, ac os cant hwy i ateb i 
fesur, tybiant mai prydyddiaeth fydd. Y mae rhyw 
wrthrychau i dynu sylw y bardd yn mhob gwlad; ac 
un o'r profion goreu o fod un yn fardd natur yw ei fod 
ef yn sylwi ar y gwrthrychau mwyaf nodedig fyddant 
yn ei amgylchu. Chwith yw gweled y prydydd yn ddy- 
eithr i'r pethau mwyaf hynod yn ei wlad ei hun: dylai 
nid yn unig fod yn gydnabyddus a'r rhai hyny, ond 
hefyd yn hysbys o bob peth sy fawreddog yn mhob 
gwlad arall ; mwyaf eang fyddo ei wybodaeth mewn 
natur ? mewn celfyddyd, ac mewn hanesiaeth, mwyaf 
fydd ei gymhwysderau fel cyfansoddwr. Nid anmhri- 
odol yw darluniad y Trioedd o wir fardd ; y maent yn ei 
osod allan fel un yn meddu " Llygad yn gw r eled anian, 
calon yn teimlo anian, a glewdei a faidd gydfyned ag 
anian." Y mae dadl fwy wedi bod, acyn bed i raddau, 
yn mysg y Cymry, mewn perthynas i'r dull o farddoni, 
nac mewn perthynas i farddoniaeth ei hun ; myn rhai 
nad oes dim yn deilwng o'r enw barddpniaeth os na fydd 
wedi ei gyfansoddi yn pi rheolau caethion y gyflg- 



FARDD0NI4STH. 



hanedd ; ac ereill a edrychant ar bob cyfansoddiad 
cynghaneddol yn farbaraidd, ac yn amddifad hollol o 
ysbryd y gan, gan honi ndd^tes ond caneuon rhydd yn 
farddoniaeth deilwng; ondpdebygid, gydag ychydig 
ymbwyll, na fyddai \\r} annawsder i brofi fod bardd- 
oniaeth gampus i'w chael, yn y Gymraeg, yn y ddau 
ddull uchod. 

Gellir dosbarthu prydyddiaeth, yn gyffredin^i'r gwa- 
hanol fatbau a ganlyn, Bugeiliol, Telynol, Hanesiol, 
Hyfforddiadol, Galarnadol, Darluniadol, Arwrol, Dych- 
anol, ac Englynol. 



I.— PRYDYDDIAETH FUGEILIOL. 

Bernir mai y cerddi bugeiliol, neu fugail-gerddi, oedd 
y caneuon boreuaf ; oblegid yr oedd anifeiliaid rnewn 
bod, a dynion mewn bod i'w bugeilio cyn ffurfio 
trefydd na bod gan y cyfryw ond ychydig wybodaeth 
am y celfyddydau ; a difyrai oeswyr bore y byd eu 
hunain a chaniadau yn eu neillduedd, wrth olygu dros 
eu praidd. Tynid eu sylw, yn eu sefyllfa ddiniwed, 
heddychol, a rhinweddol, at y golygfaoedd hyfryd, a 
tharawiadol, oedd yn eu cylchynu; sef, yr afonydd, y 
mynyddoedd, y dyffrynoedd, a'r bryniau, y creigiau f 
&c, a gosodent alian gynyrch eu myfyrdodau yn eu 
caneuon difyrus. Cynhwysai y caniadau hynsyniadau 
amlwg, dirodres, a naturiol ; y galon yn ymdywallt 
mewn diniweidrwydd teilwg o ddynion yn y fath sef- 
yllfaoedd. Ychydig, mewn cymhariaeth, sy genym o'r 
cerddi hynyn ein hiaith. — Cyfansoddwyd rhai gan Mr. 
Richards, Ystrad Meurig, &c. 



II.— PRYDYDDIAETH DELYNOL, 

Y Caniadau telynol (lyric poems) neu awdlau, oedd- 
ynt y rhai a ddadgenid gyda rhyw offeryn ; byddai y 



b TRAETHAWD AR 

beirdd boreuaf yn canu eu penillion eu hunain, gan 
chware yr offerynau ar yr un pryd. Galwai Elizeus 
am gerddor cyn dechreu nrofFwydo, 2 Bren. iii. 15. 
Neillduodd Dafydd ganto^Dn, " Y rhai a broffwydent 
a thelynau, ac a nablau, ac a symbalau," (1 Cron. xxv. 
1.) Hyny ydyw, canent eu cerddi, ac adroddent eu 
gweddi'au ar y pryd y chwareuid yr offerynau uchod. 
Dadgenid amryw o'r Salmau gyda r offeryn cerdd a 
elwid Neginoth; math o delyn wythdant; ac y mae yn 
debygol mai oddiyma y tarddodd yr arferiad o ganu 
gwda'r delyn, am yr hyn y mae y Cymry mor nodedig. 
Gellir dosbarthu y caniadau telynol {lyric poems) fel y 
canlyn : — 1. Englynion, neu Salmau, yn y rhai y cenir 
mawl i'r Goruchaf, ac y gosodir allan deimladau a phrof- 
iadau y saint. 2. Awdlau, neu gerddi arwraidd, yn y 
rhai y coffeir am arwyr (heroes), ac am weithredoedd 
nerthol a phenig*amp cenedl, neu wlad. 3. Caniadau 
moesol, ac athronyddol, yn y rhai y gosodir allan rin- 
wedd, cyfeillgarwch, a dyngarvvch; megys y gwelir yn 
amryw o ganiadau moesol D. Ddu, Eryri. 4 Can- 
euon, neu awdlau, o lawenydd a dyddanwch, y rhai a 
gyfansoddir, megys o groesawiad, ar ddyfodiad etifedd 
i'woed; neu ryw amgylchiadau gorfoleddus cyffelyb. 



III.— PRYDYDDIAETH HANESIOL= 

Caniadau hanesiol ydynt y cyfryw a osodant allan 
hanesion, achau, personau, amgylchiadau, gwledydd, 
teyrnasoedd, &c. Dy lai cyfansoddiadau o'r natur yma 
fod wedi eu sylfaenu ar ffeithiau diymwad; fel ygwein- 
yddout fel math o gofiyfrau, ac y byddont yn brofion i 
gyfeirio atynt : ond o bob caneuon, dyma y rhai sychaf 
a mwyaf diflas, os na fydd ynddynt ambell wreichionen 
awenyddol. Y mae gwahaniaeth dirfawr rhwng awdl- 
draethawd hanesiol, ag awdl wedi ei chyfansoddi oddi- 
wrth hanes ; dylai cynhygwyr testynau fod yn ofalus 
i fynegu, wrth roddi testynau hanesiol i gyfansoddi 



FARDDONIAETH. 7 

arnynt, pa un ai awdl yn traethu yr banes yn gywir, a 
phob dygwyddiad, a dyddiad, perthynol iddo ; ynte 
awdl o adeiladaeth gywrain, ac ehediadol, wedi ei chyf- 
ansoddi oddi with yr hanes fyddant yn ddisgwyl. CoII- 
odd amryw feirdd y gamp, oblegid na ddyallasant y 
gwahaniaeth hwn ; canys pan gwrddent a thestyn 
a fyddai yn cyfranogi o ansawdd hanesiol, cyfyng- 
ent eu hunain yn hollol at yr hanes; a gallai, y cry- 
bwyllent bob peth yn yr hanes yn ddigon cywir; ond 
dygwyddai i ryw un arail, gyfansoddi ar yr un testy n, 
heb olyg'u yr hanes ond megys y canllaw i fyned wrtho, 
er ysgatfydd, y crybwyllai yntau bob peth fyddai yn yr 
hanes mor gywir a'r Hall ; ond cymerai ef ei ryddid, a 
dygai ei addurniadau, ei iiodau, a'i dan awenyddol i 
fewn, yr hyn a wnai i'wgan ragori yn ddirfawr ar eiddo 
ei gydymgeisydd. Fel cyfansoddiadau hanesiol gellir 
dynodi y rliai hyn, Hanes Owen Giyndyfrdwy, gan 
Bardd Nantglyn ; Dymchweliad yr Aifftiaid yn y mor 
coch, gan Pedr Fardd ; Awdl y Jubili, gan Gutyn 
Peris; Coffadwriaeth am hynafiaid y Cymry, gan 
Gwyndaf, a G. Morganwg; Dyfodiad teulu Tudur i 
orsedd Prydain, gan Padarn ; ac Awdl ar Dderwyddon 
Ynys Prydain, gan Taliesin, ab lolo. 



IV.— PRYDYDDIAETH HYFFORDDIADOL. 

Dybent caniadau hyfforddiadol, neu egwyddorol, (di- 
datic,) yw cyfleu addysg, gwybodaeth, a chyfarwyddyd. 
Gall y bardd, mewn prydyddiaeth o'rnatur hyn, ymosod 
yn erbyn rhyw feiau, neu gyfansoddi math o ' draethawd 
prydyddawl ar ryw destyn pwysig; golygir mai cyfan- 
soddiadau o'r natur ddiweddaf yw y rhai penaf yn y dos- 
barth hwn, megys yr Essay on Criticism, gan Pope; 
the Pleasures of Imagination,- gan Akenside; Arm- 
strong, on Health, &c. Coiled fawr i'r Cymro un~ 
iaith yw na byddai rhywbeth tebyg i'r rhai hyn yn 
Gymraeg. Mewn caniadau o'r faih yroa, addysg yw y 



TRAETHAWD AR 



dyben proffesedig. Dymunol ar yr un pryd yw i'r 
bardd fywiogi ei wersi drwy ffugrau a blodau awen- 
yddol. Y mae yn ofynol fod cysylltiad hefyd rhwng y 
meddylddrychau ; fel y byddo y cyfansoddiad yn ffurfio 
un cyfanwaith. 



V.— PRYDYDDIAETH ALARNADOL. 

Gellir cyfleu caneuon galarnadol (elegiac) i ddau 
ddosbarth ; sef, galarnadau o berwydd adfyd a thrych- 
ineb, a gyferfydd dynion oddiwrth wahanol amgylch- 
iadau, a siomedigaethau ; a galarnadau ar ol y meirw. 
Y mae caneuon o'r natur yma, i'w cael yn ami, yn y 
byd trallodus a chyfnewidiol hwn, fel nad oes gymaint 
o angen eu nodi pa fath ydynt; ond, efallai, mai 
nid anfuddiol fyddai rhoddi awgrym fod beirdd yn 
dilyn gormod ar lwybr eu gilydd yn hyn, ac heb dori 
ond ychydig iawn o dir newydd,; rhaid addef mai lied 
anhawdd ydyw hyny, pan y mae galarnadau, yn en- 
wedig am y meirw, wedi myned mor gyffredin ; y mae 
hyd yn nod y mwyaf anwybodus mewn cymydogaeth 
yn barod i dybio ei hun yn alluog i ddyfod i ben a'r 
gorchwyl hwn ; ac mor gynted ag y cly wir fod yr anadl 
wedi dianc, ac fod y cymydog wedi gwynebu byd arall, 
eir ati i gyfansoddi marwnad iddo ; a cheir ei chlywed, 
ond odid, yn cael ei chanu ar hyd yr heolydd yn ddioed. 
Coffadwriaeth pa sawl un o'n henwogion a geisiwyd 
lychwino gan y cerdd-fasnachwyr hyn? Khaid addef 
fod llawer o fusgrellni a diffyg* chwaeth yn ngalarnadau 
amryw o'n beirdd. Ni chynhwysa y rhan fwyaf o 
honynt ond ebychiadau ; ychydig iawn a roddir o ddar- 
luniadau o'r gwrthrychau y galerir ar eu hoi : beio ar 
angau y byddir; a'i holi paham y bu mor greulawn; 
rhydd ambell un gofrestr o'r enwogion a laddwyd gan 
angau ; efallai, y dechreua efe mor fore ag Abel : y 
mae hyn yn ormod mewn un gan. Y mae cly wed y 
bardd yn ebychu llawer ei hunan, yn hytrach nag yn 



FARDDONIAETO. 9 

gosod allan rinweddau, a rhagoriaethau, y trengedig, 
fel y gweithier y darllenydd i deimlad, yn beth rhy 
debyg i'r cri gwyddelig (Irish cry); dyfod at einteim- 
ladau ni yw ei ddyledswydd ef ; ac nid cymeryd arno 
drafferth fawr i gyfansoddi galarnad, er dangos mor 
fedrus yw efe yn y geifyddyd o alaru ar oi y rnarw. 
Dylai pob galareb fod yn ddarluniad cywir o'i gwrth- 
rych, nes y gweinyddo, pe byddai raid, yn goffadwriaeth 
o hono i'r oes a ddel; eitbr ychydig iawn a geir yn ateb 
i'r dariun hwn; ond rhaid addef fod marwolaeth llawer 
un wedi cael ei roddi yn destyn i alaru ar ei ol nad 
oedd un math o ragoriaeth ynddo; gwelwyd marwnadau 
ar ol personau, na wybu neb ag oeddynt yn byw o fewn 
ugain milldir iddynt, eu bod hwy erioed wedi eu geni, 
hyd nes y clywsant am eu marwolaeth; y mae yn an 
hawdd, yn ddiameu, cyfansoddi dim o werth ar ol rhai 
mor anhynod. Ystyrir y galarebau canlynol yn gampus, 
ac yn ymrestru yn mhlith pigion ein gwiad; sef, Awdl 
Goronwy Ddu, i Liywelyn Ddu; Awdl Gwallter Mecb- 
ain, i Syr T. Picton; Awdl Bardd Nantgiyn ? i Sior III; 
Awdl R. ab G. Ddu, i Mr. J. Jones, Ramoth ; a 
Cherdd Blackwell, i Esgob Heber, yr hon na dd^eth 
neb i fyny a hi eto, er maint a efelychwyd arni. 



VI.— PRYDYDDIAETH DDARLUNIADOL. 

Er y dengysy bardd, bobamser,ei fedrusrwydd yn mha 
ddullwedd (s^Ze)bynag ycyfansoddo ; eto, drwy ydull 
darluniadol (descriptive )y daw mwyaf o deithi (quality) 
yr awen i'r golwg. Dymar prawf o nerth ei ddychym- 
yg. Dengys hyn y gwahaniaeth dirfawr sy rhwng 
awen o'r radd uwchaf a'r un ganolradd ; rhw T ng esgyn- 
iad mawreddog yr eryr cryfadeiniog, ag ehediad byr- 
neidiolydryw; rhwng oslefyr eos,agoernad yddylluan. 
Nid ydy w yr ysgrifenydd canolig a chyffredin yn canfod 
dim newydd, na hynod yn y gwrthrychau a geisia eu 
darluaio ; y mae efe fal y dyn mynyddig, yn myned 
b 2 



10 TRAETHAWD AR 

i*r brifddinas, yn methu a gweled yn mha beth y mae 
ei rhagoroldeb ar ryw drefydd a dinasoedd cyffredin yn 
yn gy nhwysedig : y mae pob peth ynddi yn ymddangos 
iddo ef ynyr un goleuni. Llac, ansafadwy ? a gwanllyd 
liefyd, yw yr ysgrifenydd canolig, a chyffredm, o ranei 
syniadau ; tra o'r ochr arall, y mae y bardd penigamp 
yn graffus, ac yn dreiddiol ; yn afaelus, ac yn myned 
o'i lwybr cyffredin wrth drin ei destyn ; ni foddlonir ef 
a syniadau isel ; gesyd y gwrthrych a baentia o flaen y 
llygad yn ei boll harddwch a'i oleuni. Y mae yn wir 
fod rhyw fatb o flodau i'w cael yn ddamweiniol yn 
ngweithiau y canolradd ; ond y maent yn ymddifad o 
fywyd ac arogl, yn debyg i'r blodau a wneir o gotwm a 
sidan ; ymddengys y rhai hyny yn deg, ond pan arogl- 
ocb bwynt y maent yn bollol ddiwerth ; y mae blodau 
rbai ereill mal pe byddent wedi eu rboi ar draws eu 
gilydd mewn eawell. Y mae modd dyn wared prydydd- 
iaeth ; ond nid oes ond y gwir fardd a all roi bywyd yn 
ei waith, a'i osod allan mor naturiol, a cbelfydd nes y 
gallo y paentiwr dynu darlun o'i feddylddrychan. Dylid 
astudio natur yn fanwl cyn y gellir ei darlunio i ereill. 
Os darlunio gwrthrych a mawredd yn pertbyn iddo y 
byddir, dylid gofalu am beidio ag arferu dim a fyddo 
yn tueddu i'w leihau ; rliag bod yn debyg i wr yn ceisio 
darlunio maint y mor, drwy ei gymharu i lyn Tegid. 
Ac os prydferthwcli fyddir yn ei baentio, dylid ymgadw 
oddiwrth bob petli fyddo yn tueddu i hacru y darlun : 
hacrwch fyddai brycbau ar focb angyles o baentiad 
Angelo. Dylai pob meddylddrycb mewn prydyddiaeth 
ddarluniadol, ychwanegu at brydferthwch y darlun, ac 
nid tynu oddiwrtbo. A gofynol yw befyd i'r bardd 
graffu a mynu cael allan y prif betbau yn mnob gwrth- 
rych, a'u darlunio yn eu gwir liwiau. Pe byddai dyno 
aliuoedd cyffredin yn darlunio llongddry Iliad, ni byddai 
dim yn ei waith a gyffroai un gradd ar y nwyd, nac a 
effeithiai ddim ar y teimlad ; ond odid, naddywedai efe 
fod y gwynt yn chwythu yn gryf ; a'r llestr yn ysgwyd ; 
a'r bobl wedi dychryn yn fawr cyn iddi daro yn erbyn 



FARDDONIAETH. ] 1 

y graig; ysgatfydd, y gofalai ef hefyd am ddywedyd pa 
sawl un oedd ar y bwrdd ; a pha ddydd o'r mis, ac yn 
mha flwyddyn y dygwyddai y trycliineb ; a beth oedd 
enw y cadben ; a pba bryd y cych wynasant i'w mordaith ; 
ni chlywech ddim ganddo ef am yr Arglwydd yn dwyn y 
gwynt allan o'i drysorau ; y nen yn duo gan gymyiau ; 
y tonau yn ymgodi, ac yn ymrolio yn fynyddau mawr- 
ion ; y llong yn esgyn i'r nefoedd ac yn disgyn i'r dyfn- 
der; y morynau (breakers) yn golclii y cwbl dros y 
bwrdd ; angau safnrwth yn tremio yn ngwynebau y 
mordeithwyr ; tywylliad goleoadau y wybrenau ; yr 
ergyd dinystriol yn erbyn y graig ; ymollyngiad y llestr 
oddiwrth eti gilydd ; y tonau cynddeiriog fel myrdd o 
lewod ffyrnig yn ymryson am y llwyth ; natur wedi 
pruddhau ; pob gobaitli am fywyd wedidiflanu, &c. &c. 
na, elai ef heibio i'r pethau hyn yn ddisylw. — Gwel y 
Skipivreck gan Falconer; darluniad o longddrylliad yn 
ngweithion Byron, ac yn Winter Thomson. 

Yn ei ddarluniad o ddinystr dinas gan elynion, y mae 
yn debyg y paentiai y bardd ei chaerydd, a'i phyrth ; ei 
heolydd, a'i phetrualau {squares); ei muriau, a'i pbin- 
oglau ; ei masnachdai, a'i llysoedd ; ei synagogau, a'i 
themlau ; ei gerddi a'i dyffrynoedd ; ei ffynhonau, a'i 
hafonydd ; ei mawredd, a'i chyfoeth ; doethineb, ac 
enwogrwydd ei llywodraetbwyr ; glendid a harddwch 
ei rhi'anod, yn y lliwiau cryfaf a mwyaf dymunol, a 
dangosai hi yn ei hollogoniant, cyn darlunio un cwmwl 
cucbiog yn hongian wrth ei phen; nac un arwydd o 
ddialedd dwyfol ar gael ei dywallt ami ; ac yna, gosodai 
allan, a boll nerth, a medrusrwydd, awen wedi ei chyn- 
hyrfugan brydferthwch y golygfaoedd a ddynodwyd, y 
cadfridogion byddinog yn dynesu ; y banerau yn chwyfio ; 
yr offerynau cerdd yn chware ; gweryriad y meirch ; 
tinciadau yr eirf dinystriol ; mellt, a tharanau y cyfleg- 
rau ; y daiargryn a deimlid gan bwysau y muriau yn 
cwympo ; adwyau mawrion yn y caerau ; yr aneddau 
ar dan, y mwg yn esgyn yn dyrch hyd y wybr ; gwaedd- 



12 TRAETHAWD AR 

iadau yr archolledigion ; cyflwr tost gwragedd aphlant ; 
y newyn ; yr haint ; cyrff y lladdedigion yn bentyrau ; 
y cwbl yn adfeilion llosgedig ; sawyr y tanar y murdd- 
ynod. Dangosai darlun o'i gogoniant a : i huchder cyn 
ei cliwymp, ddyfnder y trueni a'i goddiweddai yn llawer 
mwy; cai y darllenydd gyfle i edrych ami yn y ddau 
olygiad ; ac i gymharu ei chyflwr presenol; pan y mae 
yn garnedd adfeiliedig, a'r hyn fuasai ; pan oeddyndeg- 
wch y fro, ac yn llawenydd yr holl genhedloedd o'i 
hamgylch. Y mae darluniadau penigamp o wahanol 
wrthrychau yn Awdlau Dewi Wyn, ar Elusengarwch, 
ar Amaethyddiaeth, ac i ynys Prydain ; Marwnad Pic- 
ton, gan Gwallter Mechain; Gwledd Belshazar, gan 
leuan Glan Geirionydd ; Rhaglywiaeth Sior IV., gan 
Cawrdaf; a dinystr Jerusalem, gan E.Thomas; ond 
yn hyn y mae y beirdd Cymreig yn syrthio iselaf yn 
gyffredin ; cyfansodda llawer o honynt emynau a chan- 
iadau moesol a difyrol'yn lied ganolig ; a cherddi ac 
awdlau ar wahanol betbau, yn lied wych; ond pan y 
dygir hwy i sengyd y tir hwn, y maent yn debyg i 
Dafydd yn llurig a botasau Saul. Y mae eu hanadl yn 
diffygio. Y mae llawer un yn fardd da am gyfansoddi 
rhyw ddernyn byr : bydd hwnw yn dlws iawn ; ond 
bydd yn fyr iawn : y mae yn gofyn galluoedd bardd- 
onol cryf, a llygad craff i dynu darlun a maintynddo. 



VII.— PRYDYDDIAETH ARWROL. 

Y dull nesaf o farddoni y sylwn ai*no yw y dull arwrol 
(epic); barddoniaeth hanesiol yw yr arwrol, wedi ei 
ffurfio ar ystori, mewn rhan yn wirioneddol, ac mewn 
rhan ynffugiol; gan osod allan mewn dullwedd (style) 
oruchel (sublime) ryw weithred nodedig a ffodus, wedi 
ei hynodi drwy amryw o addysgiadau mawr a phwysig, 
er ffurfio y cymhwysiad, ac effeithio ar y meddwl i'w 
dueddu i garu rhinwedd arwrol. Hefyd llunio ystori 



FARDDONIAETH. 13 

ddifyrus, bwysig, ac addysgiadol ; adethol rhyw berson 
i fod yn arwr y gan, a chynal ei gymeriad drwyddi. Y 
pethau a ddylai arvvrgerdd osod o flaen y meddwl yw 
dewrder, gwirionedd, cyfiawnder, ffyddlondeb, cyfeill- 
garwch, duwioldeb, a mawrfrydigrwydd. Y mae ein 
cenedl ni yn ddyeithr iawn i'r dull hwn o gyfansoddi. 
Er mwyn cael cip-drem ar natur ansoddau, a theithi y 
gan arwrol, cyngborem y darllenydd i astudio dull Coll 
Gwynfa, ac Iliad Homer ; oblegyd efe oedd tad yr 
arwrgerdd, yn ei gan ryfeddol ar ryfel Caerdroia. Un 
o'r cyfansoddiadau tebycaf yn yr oes hon i arwrgerdd, 
yn y Cymraeg, yw yr awdl fuddugol yn eisteddfod 
Le'rpwll, lS39,o gyfansoddiad Mr. T. Pierce. 



VIII.— PRYDYDDIAETH DDYCHANOL. 

Bu y Cymry yn nodedig am ganeuon dychanol (sa- 
tirical), sef, gogan-gerddi. Teithi y rhai hyn yw 
ffraeth-lymder, a ger winder, yn erbyn pechodau, a 
moesau drwg; ond byddai yr hen feirdd yn chwanog i 
arferyd y dull hwn i senu, ac i boeni eu cymydogion: 
yr oedd T. Edwards, o'r Nant, a H. Morris, yn nodedig 
am ganeuon dychanol; teimlai y werinos ugain, neu 
ddeg ar hugain o flynyddau yn ol, gymaint o arswyd y 
dychangerddi, ag a deimlent o ofn melldithion ffynon 
Eilian! Cyfansoddai J. Jones, Glanygors, lawer o 
ddychangerddi digrif, yn erbyn amryw bethau ffol oedd 
yn mhlith y Cymry; ac yn erbyn twyll a drwg arfer- 
ion ; ond yr oedd ei ddychanwaith ef o rywogaeth wa- 
hanol i ddychangerddi yr hen brydyddion ; yr oedd yn 
fwy esmwyth, gwawdus, a digrifol ; yr oedd efe am 
ynill ei gydgenedl oddiwrth eu harferion ffol, drw)^ 
wawdio yr arferion ; ond yr oedd tuedd y lleill i archolli 
y teimladau a'u gwaedu; yr oeddynt yn llawnach o 
fustl, a mwy o ymadroddion brwnt, ac anoddefol, i oes 
wareiddiedig, raewn llawer o honynt. 



14 TRAETHAWD AR 



IX. —PIT* DYDDIAETH ENGLYNOL. 

Y dull englynol {epigrammatic) sydd led adna- 
byddus yn Nghymru ; y rhagoroldeb a berthyn i eng- 
lyn yvv byrder, tlysni, a diweddiad ffraethlym. Cryn- 
hoir cryn lawer o synwyr, weithiau, mewn englyn ; y 
mae lluaws o feirdd da, a cbampus, nad ellir eu golygu 
yn englynwyr da. Dylai englyn fod yn ddyalladwy 
iawn o ran ei syniadau a'i iaitb ; ac onide, ni fydd dim 
prydferthwch ynddo. Y mae arfer geiriau ansathredig 
mewn englyn, yn brawf naill ai o ddiofahvch, neu o 
chwaetb isel. Petb i ddifyru y gymdeithas am y 
munud ydyw ; ac os bydd raid cbwilio y geirlyfr am ys- 
tyr ei eiriau, a gofyn i'r adroddwr beth mae yn feddwl, 
bydd y difyrwch wedi colli; bydd yr ergyd wedi ei 
gollwngheb wneud dim o'i hoi. Dylai englyn fod mor 
hawdd ei adrodd a diareb. 

Y mae englyn yn un o'r mesarau mwyaf cyffredin y 
cyfansoddir arno ; ac y mae cyfansoddwyr yn llwyddo 
yn anamlach i wneud englyn da na chywydd da, &c. 
Bydd y rban fwyaf o'r englynion sydd ar gerig beddau 
yn warth mewn oesau dyfodol. Y mae lluaws o rai da 
wedi eu cam gerfiaw, a chanoedd o rai gwael, ac an- 
nheilwng wedi eu gosod ar feddau, yr hyn sydd yn 
ddiameu, yn fwy o sarhad i goffadwriaeth y treng- 
iedisrion na^ o barch. 



FARDDONIAETH. 15 



BARDDONIAETH YR YSGRYTHYRAU, 



Y mae pawb ag ydynt wedi talu sylw i'w Biblau yn 
g-ofidio fod dawn mor ragorol a*r ddawn brydyddol wedi 
ei hiselu gymaint drwy lygredigaeth. Yn y Nef y 
mae ffynon y ddawn hon ; ond y mae wedi ei defnyddio, 
ysywaeth, gan ddynion halogedig, i ddybenion annhei- 
Iwng iawn. Y mae rhai Cristionogion gweiniaid, o her- 
wydd y camddefnydd a wnaed o honi, wedi bod mor ffol 
a thybio fod prydyddiaeth a phechod yn berthynasau 
agos i'w gilydd ; ac nad oes fodd bod yn brydydd mawr, 
fel y dywedir, lieb fod yn bechadur mawr befyd; ac 
mai pechod, yn ddiamheuol, yw ymyraeth dim a'r fath 
beth ; ond y mae yn resyn fod neb sydd a Bibl yn ei 
law mor gamsyniol a hyn, ac mor dywyll, am un o 
ddoniau, ac addurniadau, penaf yr eglwys yn mhob 
oes. Y mae canoedd yn ein gwlad wedi darllen rhanau 
o'u Biblau, ac erioed heb ddyall mai prydyddiaeth oedd- 
ynt yn ddarllen; er, y mae yn wir, nad ydyw y rhanau 
hyny yn eu gwisg farddonawl yn y Gymraeg; ond y 
mae y syniadau yn hollol farddonawl. Y gan henaf a 
ddygodd hanesiaeth i'n clustiau yw can Moses, yr hon 
a geir yn Exodus, (pen. xv.), ar ol gwaredigaeth Israel 
o'r Aifft. Maethwyd y gelfyddyd santaidd hon yn yr 
eglwys, drwy yr oesau dilynol; a defnyddiwyd hi gan 
frenhinoedd, a pbroffwydi; gan Dafydd, Solomon, ac 
Esaiah, i ddarlunio natur a gogoniant Duw. Trwy y 
ddawn hon dygasant gymaint o'r nefoedd i'r ddaiar ag 
a ganiatai tywyllwch yr oruchwyliaeth hono ; ac yn 
awr a phryd arall codai perlewyg prydyddawl {poetic 
rapture) eu heneidiau *yn mhell uwchlaw y cysgodau, 
gan eu cludo i ardaloedd goleuach a mwy ysplenydd; 
a rhoddi iddynt gip olwg ar ddydd yr efengyl. Y mae 



16 TRAETHAWD AR 

dadl wedi bod rhwng rhai o'r dysgedigion penaf, mewn 
perthynas i'r farddoniaeth Hebreaidd; sef, pa im a 
oedd iddi fesurau penodol ac odliadau ai peidio; rhai 
yn dyweyd fod, ac ereill yn gwadu hyny; ond cynwys 
y nodiadau canlynol sylw ar bethau, yn y farddoniaeth 
Hebreaidd, y cytunir arnynt gan y rhai enwocaf sj r dd 
wedi ysgrifenu ar hyn. Wrth graiifu ar natur y fardd- 
oniaeth a'i theithi, ni fydd hyny yn tueddu mewn un 
modd i geisio lleihau dwyfol ysbrydoliaeth y gwirion- 
edd ; oblegid golygir mai y materion a osodai y proff- 
wydi a'r apostolion allan oedd yn ddivyfol ysbrydoledig,' 
ac nid y dull ; yr oedd pob un, pa un bynag ai profF- 
wyd ai apostol, yn gosod y gwirionedd allan yn ei 
ddawn ei hun; ac y mae rhagor mawr i'w ganfod 
rhwng eu gwahanol ddoniau, o ran eu dull. Yr oedd 
yr athrawiaeth a draddodent goruwch naturiol ; ond eu 
dawn eu hunain a arferent i'w thraddodi. Yr oedd 
ysgol i'r proffwydi wedi ei sefydlu gan Samuel; ond 
byddai yn anmhriodol i ni feddwl mai dysgu i'r gwyr 
ieuainc br off toy do yr oeddid. Ond dygid hwy i fyny 
mewn gwybodaeth grefyddol. Yr oedd rhai o honynt 
yn cael eu dysgu mewn peroriaeth, ac ereill, yn ddiau, 
mewn barddoniaeth, &c. Er fod yr holl broffwydi, i 
raddau mwy neu lai, yn ysgrifenwyr ffugrol, y mae 
amryw o honynt yn mhell o gyraedd yr hyn a ellir ei 
olygu yn radd farddonol, yr hyn ar unwaith a'n hetyl 
rhag cymysgu yr a wen brydyddol a'r ysbryd proffwydol 
a roddwyd iddynt. Gan hyny sylwn ar natur y fardd- 
oniaeth cyn belled ag yr oedd a wnelai eu dawn a'u 
galluoedd hwy fel beirdd a hi : ac mewn trefn i gael 
allan wir natur eu barddoniaeth, y mae yn rheidiol i ni 
sylwi ar yr arluniaeth (imagery), neu y gyffelybiaeth 
farddonawl a arferai yr ysgrifenwyr santaidd. Y mae 
y dysgedig Esgob Lowth yn rhanu hon yn bed war dos- 
barth; a dywed ei bod yn cael ei chymeryd, (1.) Oddi- 
wrth wrthrychau naturiol. (2.) Oddiwrth arferion, 
celfyddydau, ac amgylchiadau bywyd cylfredin. (3.) 
Oddiwrth bethau santaidd. Ac, (4.) Oddiwrth y ffeith- 



FARDDONIAETH. 17 

iau mwyaf hynod sydd wedi eu cofrestru yn yr banes- 
iaeth santaidd. 



I.— CYFFELYBIAETH WEDI EI CHYMERYD ODDIWRTH 
WRTHRYCHAU NATURIOL. 

Wrth gymeryd cyffelybiaeth o wrthrychau naturiol, 
byddai y beirdd Hebreaidd yn dethol y cyfryw ag oedd 
yn hollol adnabyddus a chynefin i'w gwrandawyr 
a'u darllenwyr. Gwelir, mai ar hyn, mewn gwirionedd, 
y mae eglurder iaith ffugrol yn dibynu i fesur helaeth : 
oblegyd prif ddefnydd arferiad cymhariaethau y w egluro 
y mater; eithr os yn lie meddylddrychau cynefin y 
bydd i awdwr ddefnyddio rhai newydd, nad ydynt yn 
hollol ddeailadwy; os bydd iddo geisio eglurhau yr hyn 
sydd hollol amlwg drwy yr hyn sy ddirgel, yn He 
gwneud path yn eglurach, y mae yn ei wneuthur yn 
fwy dyryslyd ac anhawdd. Oni b'ai cywirdeb anghy- 
ffredin yr ysgrifenwyr santaidd yn hyn, ni buasem ni, 
braidd, yn alluog i amgyffred gair o'u cyfansoddiadau. 

Yn y lie nesaf, sylwir, fod yr Hebreaid, nid yn unig 
yn tynu eu cyffelybiaethau oddiwrth wrthrychau eithaf 
adnabyddus, ond cadwasant un llwybr a modd yn y 
defnyddiad o honynt a'u cymhwysiad at eu gwrth- 
rychau. Gellir golygu, mae yn wir, y ddullwedd 
ddamhegol yn un neillduol, yn yr hon y mae pethau 
moesol, gwladyddol, a dwyfol, yn cael eu hynodi, a'u 
gosod allan drwy gymhariaethau arwyddedig, neu hys- 
bysedig; ac wedi eu mabwysiadu oddiwrth wrthrychau 
teimladol. Megys y mae mewn iaith eglur, gan hyny, 
ryw eiriau penodol yn gwasanaethu yn arwyddion 
meddylddrychau penodol; felly, gan mwyaf, yn y ddull- 
wedd ddamhegol, y mae math o gyffelybiaethau naturiol 
yn gwasanaethu i egluro rhyw fath o feddylddrychau ag 
ydynt fwy anamlwg. Nid ydyw yr honiad hwn, mae'n 
wir, i'w ddyall, yn hollol heb eithriad ; ond mor belled 
a hyn, beth bynag, gallwn gadarnhau fod y beirdd 
santaidd, wrth egluro yr un gwrthrych, yn defuyddio 
yr un cymhariaethau yn amlach na neb prydyddion 



! § TRAETHAWD AR 

ereill ; ac y mae yr arferiad hon yn effeitliiol iawn i 
gadw eglurdeb. 

Rhaid sylwi, yn y lie diweddaf, fad yr Hebreaid yn 
defnyddio, y gyffelybiaeth hono yn neillduol, yr hon a 
fenthycwyd oddiwrth y gwrthrychau mwyaf amlwg a 
chynefin, yn fwy rhydd, ac fod effaith ffugrol y cyfryw 
wedi ei sefydlu a'i hysbysu drwy arferiad gyffredinol a 
pharhaus. Hon, megys y mae yn gwneud cyfansodd- 
iad yn eglur ac yn oleu, hyd yn oed yn y man lie y 
mae mwyaf o berygl o dywyllwch, a amddiffyna y 
beirdd santaidd rhag y cyliuddiad o ormoddiaeth, ger- 
winder a chwyddiaeth. 

Gellir cadarnhau y nodiadau byn a'u hegluro drwy 
ddwy engraff neu dair. Y mae y cyffelybiaethau o 
oleuni a thywyllwch yn cael eu harferu yn gyffredin 
yn mhob iaith i osod allan, neu ddynodi, hawddfyd ac 
adfyd, yn unol a'r synwyr cyffredin a'r dirnadaeth a 
fedd pawb o'r gwrthrychau eu hunain. Ond y mae 
yr Hebreaid yn defnyddio y cymhariaethau hyn yn 
amlach a chyda llai o amrywiaeth na phobl ereill. 

Pan fydd y bardd santaidd yn addaw i'r bobl adne- 
wyddiad o ifafr ddwyfol, ac ail gychwyniad llwyddiant 
cyffredinol, gyda'r fath liwiau ardderchawg y darlunia 
efe hyny! y fath nad all un cyfieithiad ei osod allan : 

A bydd llewyrch y lleuad fel llewyrch yr haul, 

A llewyrch yr haul fydd saith rawy. — Esatah xxx. 26. 

Ond nid ydyw hyd yn oed hyn yn ddigon : 

Ni bydd yr haul it' mwyach yn oleuni'r dydd : 

A'r lleuad ui oleua yn llewyrch i ti : 

[Ac yn y nos ni oleuir di a dysgleirdeb y lloer:] 

Eithr yr Arglwydd.[Jehofah] fydd iti yn oleuni tragywyddol, 

A'th I3duw yn ogoniant it. 

Ni fachluda dy haul mwyach; 

[ni dderfydd dy haul]. 
A'th leu ad ni phalla; [ni threulia] ; 

O herwydd yr Arglwydd [Jehofah] fydd iti yn oleuni tragywyddol; 
A dyddiau dy alar a ddarfyddant.— Es." lx. 19, 20. ** 

* Y geiriau rhwng ymsangau [ ] a ddangosant fel y goddefai y 
geiriau eu cyfieithu. 



FARDDONIAETH. 19 

Ac ar y Haw arall pan y cyhoeddir dinystr yn erbyn 
brenhin balch yr Aipht, dywed Ezeciel : 

Ie, cuddiaf y Nefoedd wrth dy ddifFoddi, 
A thywyllaf eu ser hwynt, 
Yr haul a guddiaf [a oblygaf] a ch»vmwl, 
A'r lleuad ni waa i'w goleuui oleuo. 
Tywyllaf arnat holllewyrch goleuadau'r Nefoedd, 
[Holl oleuui goleuadau y nefoedd a dywyllaf uwch dy ben]. 
A rhoddaf dywyllwch ar dy dir, medd yr Arghvydd Dduw. 

Ez. xxxii. 7, 8. 

Y mae yr ymadroddion hyn yn hyf ac yn eon ; ond 
y mae y gymhariaeth yn ddigon adnabyddus, y mae'r 
arferiad o honi yn gyffredin, a'r ystyr yn ddyalladwy; 
gan byny, y maent yn eglur, yn olea, ac yn fawreddog. 

Defnyddid cyffelybiaethau hefyd o afonydd a ffyn- 
honau, a'r ddaiar yn cael ei hadnewyddu a gwlaw; y 
raae'n wir yr arferir y rhai hyn gan feirdd ereill; ond 
fe'u harferir yn fynychach gan y dwyreinwyr, lie yr 
oedd y gwlaw mor dderbyniol. Os parha gwynt 
y dwyrain i chwythu am ychydig ddyddiau, yn y 
gwanwyn, neu yn yr haf, bydd y maesydd wedi eu 
deifio yn gymaint fel na bydd yno prin laswelltyn 
wedi ei adael ; bydd yr afonydd a'r ffrydiau yn sychu 
fyny, ac ereill yn ymddangos yn heliaidd, a natur fel 
yn ymyl ymddatodiad. Ar ol cawodydd trymion, pa 
fodd bynag, bydd y maesydd yn adnewyddu tu hwnt i 
ddysgwyliad neb, yr afonydd yn ail redeg, a'r ffyn- 
honau yn tywallt allan ddyfroedd mwy hyfryd; bydd 
holl wyneb natur wedi newid; yr hyn a ddyg feddyl- 
ddrychau mwy uchel am adnewyddiad a hyfrydwch nag 
a ddichon amgylchiadau o'r fath ddangos ini. Oddi- 
wrth hyny mae cynifer o gyfeiriadau yn cael eu gvvneud 
at dir eras a sychedig, heb ddwfr, i osod allan wasgfa ; — 
ac i ddarlunio cyfnewidiad o wasgfa i lwyddiant, syl- 
faenir eu cymhariaethau ar ddisgyniad cawodydd, a 
tboriad allan ffynhonau yn y diffaethweh. 

Dywed y proffwyd fel hyn : 

Yr anialwch a'r anghyfaneddle a lawenychant, 

A'r fliffaethweh hefyd a orfoledda ac a flodeua fel rhosyn. 



20 TRAETHAWD AR 

Canys dyfroedd a dyr allan yn yr anialwch 
Ac afonydcl [ffrydlifoedd] yn y diffaethwch : 
Y crasdir hefyd [a'r tywod poeth] a fydd yn Ilyn> 
A'r tir sychedig yn ffynhonau dyfroedd [tarddiol] : 
Ac yn nghrigfa dreigiau a'u gorwecldfa y bydd cyfle corsenau 
a brwyn. [Y tyfa porfa gyda'r corsenau a'r brwyn]. 

Es.xxxv. 1. C, 7. 

Y mae yn y profFwyd hwn lawer o gyfeiriadau 
cyfFelyb, y mae cyflwr ffafriol, neu anflFafriol, y genedl 
wedi cael ei osod allan drwy yr un gyfFelybiaeth yn 
fynych, yr hyn y mae llawer o esponwyr wedi ceisio ei 
egluro gyda mwy o fanylrwydd nag a oddefa meddyl- 
ddrych barddonawl. Y maent wedi cymeryd, weithiau, 
yr hyn oedd y profFwyd yn feddwl yn fFugrol, inewn 
ystyr lythyrenol; a phrydiau ereill esponient bob peth 
mewn ystyr gyfrinol (mystical), ac wedi ceisio dyweyd 
pa beth a feddylir wrth y dwfr, pwy y w y rhai hyny sydd 
yn sychedig &c. ; gan gymysgu llawer o adfyfyriadau 
duwiol, ond eithaf dyeithr i'r testyn, ac yn gyfryw ag 
na feddyliodd y profFwyd erioed am danynt. Oblegyd 
y mae yn ddiamheuol mai nid ei fwriad ef oedd ysgrif- 
enu damhegion, ond eglaro ac addurno yflfugr prydfeth 
a osodai allan. 

Y mae yn rhaid fod y ffugrau ami a dynai yr ysgrif- 
enwyr santaidd oddiwrth fynyddoedd Palestina, yn 
adnabyddus i bob darllenydd y Bibl. Libanus a Car- 
mel, un yn nodedig yn gy stal am ei uchder ac am ei 
oed, maint, ac amlder, y cedrwydd a addurnai ei ben, 
gan osod allan ymddangosiad cadarn a tharawiadol, o 
nerth a mawredd ; y Hall, yn gyfoethog ac yn fFrwyth- 
lawn, yn llawn gwinwydd, olewydd, a fFrwythau dan- 
teithiol, yn y sefyllfa mvv^yaf biodeuog, wrth natur a 
thrwy ddiwylliad, ac yn meddu ymddangosiad hyfryd o 
ffrwythlonrwydd, harddwch, a thlysni ; — y ddau fynydd 
hyn ydynt y rhai mwyaf nodedig yn y farddoniaeth 
santaidd, ac ydynt yn rhoddi y cymhariaethau goreu a'r 
fFugrau mwyaf tlws. Gwel Can. v. 15. vii. 5.; Esaiah 
xxxii. 9. xxxv. 2. xxxvii. 24 ; Jer. xxii. 6. 23 ; Zech, 
xi. 1; Esaiah x. 34. xi. 13; Jer. iv. 26; Mic. vii. 14. 



FARDDONIAETH. 21 

Yn eu cyffelybiaethau o'r arswydus a'r dychrynllyd, y 
rhai a gyfarfyddir yn ami yn y prydyddion santaidd, y 
mae yn amlwg eu bod hwy wedi tynu eu darluniadau 
oddiwrth ffyrnigrwydd yr elfenau, a chynhyrfiadau an- 
ian, y rhai yr oeddynt drwy natur eu hinsawdd, mor 
gynefin a hwynt. Nid oedd daeargrynfaau yn bethau 
dyeithr ; a dilynid hwy weithiau a, Uithriad tir, drwy y 
rhai y byddai darnau o dir, a fyddent ar leoedd ochrog, 
yn cael eu symud. At hyn y cyfeiria y Salmydd pan 
y sonia am "dreigliad y mynyddoedd i ganol y mor," 
(Salm. xlvi.); am danynt yn " neidio fel hyrddod a'r 
bryniau fel wyn defaid;" (cxiv. 4. 6.); ac y mae y pro- 
ffwyd Esaiah yn darlunio golygfa fel hyn gyda chryn 
fawredd, 

Y ddaiar gan symud a ymsymudodd [yn ol ac yn mlaen] fel meddwyn ; 
ac a ymsigla megis bwth. [Ac a symud y ffordd yma a'r ffordd 
acw, fel llety dros uoswaith]. — Esaiah xxiv. 20. 

Yr oedd corwyntoedd, a thywyllwch, mellt, a gwlaw, 
neu genllypg yn ystod y gauaf a'r tymor oer oedd 
yn Judea ac Arabia, yn rnhell tu hwnt i ddim sydd yn 
ein gwlad ni. Y mae yr ysgrifenwyr santaidd wedi 
benthyca llawer o ffugrau nerthol oddiwrth y pethau 
dyeithr hyn. Dywed Mr. Morier, wrth ddarlunio cor- 
wyntoedd Persia, eu bod hwy yn ysgubo ar hyd y wlad 
mewn amrywiol nyrdd, a hyny yn ddychrynllyd iawn. 
■• Cludent ymaith dywod, canghenau, a soft y maesydd, 
ac ymddangosent fel pe buasent, mewn gwirionedd, yn 
ffurfio trosglwyddiad rhwng y ddaiar a'r cymylau. Y 
mae cywirdeb y gyffelybiaeth a arferir gan Esaiah, pan 
y cyfeiria at y peth rhyfeddol hwn, yn darawiadol 
hynod : 'A chorwynt a'u dwg hwynt ymaith fel sofiV 
(Es. xl. 24) ; 'A eiiidir fel peiswyn mynydd o flaen y 
gwynt, ac fel peth yn treiglo yn mlaen corwynt.' (Es. 
xvii. 13). Yn y Salm (Ixxxiii. 13) darllenwn, ^Gosod 
hwynt, O fy Nuw, fel olwyn; fel sofl o flaen y gwynt ;' 
yr hyn a eglurir yn rhagorawl drwy gylchdroad y cor- 
wynt, yr hwn sydd yn mynych yru y sofl dros yr 
anialwch, yn debyg i olwyn wedi ei rhoddi ar chwyrn 



22 TRAETHAWD AR 

dro." Ac yn yr amgylchiadau dychrynllyd hyny y 
darlunir ymddangosiad yr Hollalluog, yn Salm xviii, 
pan " Wnaeth efe dywyllwch yn ddirgelfa iddo ; a'i 
babell o'i amgylch oedd dywyllwch dyfroedd a thew 
gymylau yr awyr ; pan oedd ei lef yn genllysg ac yn 
farwor tanllyd ; a phan wrth ei gerydd y dynoetbwyd 
gwaelodion y dyfroedd, ac y gwelwyd seiliau y bryn- 
iau ;" er y gallai fod yma ryw gyfeiriad at ddisgyniad 
Duw ar fynydd Sinai, eto ymddengys fod y ffugrau 
wedi en cymeryd yn uniongyrchol oddiwrth gynhyrf- 
iadau natur, a'r rbai yr oedd yr awdwr mor gydna- 
byddus, 

Gallwn benderfynu fod pob prydyddiaeth, ac yn 
enwedig, prydyddiaeth yr Hebreaid yn tynu ei holl 
addurniadau, neu eu cyffelybiaethau oddiwrth wrth- 
rychau naturiol : gan hyny, dyledswydd gyntaf y 
beirniad yw craffu, cyn belled ag y gall, ar sefyllfa ac 
arferion yr awdwr, hanesiaeth anianyddol ei wlad, a 
golygfa y farddoneg. Os na thelir sylw nelllduol i hyn 
ni fyddwn, prin, yn alluog i farnu, gydag un gradd o 
sicrwydd, am ddillynder neu briodoldeb ymadroddion : 
dianga y mwyaf amlwg heibio ein sylw ; a bydd y 
prydferthwch a'r rhagoriaethau yn hollol o'r golwg. 



II.— ARFERION, CELFYDDYDAU. AC AMGYLCHIADAU 
BYWYD CYFFREDIN. 

Wrth sylwi ar yr ail ifynhonell o'r hon yr ydoedd y 
cyffelybiaethau prydyddol yn cael eu tynu, rhaid cofio 
fod holl ystod a threfn bywyd cyffredin yn mhlith yr 
Hebreaid, yn yr amseroedd boreuaf, yn ddirodres ac yn 
unffurf i'r eithaf. Nid oedd yn eu plith yr amrywiaeth 
o astudio ac olrhain y celfyddydau, amgylchiadau, a 
galwedigaethau ag a allasid weled yn mysg cenhedloedd 
ereill, y rhai a ymffrostient eu bod yn meddu ar radd 
uwch o wareiddiad ; a hawdd y gallasent fostio hyny, 
yn wir ? os gloddest, ysmaldod, a bdehder, yw y prof- 
iedydd. Yr oedd pawb yn eu plith hwy yn mwynhau 



FARDDONIAETH. 23 

rhyddid cyfartal ; yr oepldynt oil, drwy eu bod wedi 
hanu o'r un boncyff, yn ymffrostio mewn cyfartaledd 
achyddol a gradd ; nid oedd yn eu plith ddim teitlau 
o-wag, nac arwyddion o au-ogoniant ; dim gwahaniaeth 
nac uwchafiaeth, ond yr hyn a ddeilliai oddiwrth 
rinwedd neu ymarweddiad yn rhagori ; oddiwrth urdd- 
ddiant a phrofiad oedran; neu oddiwrth wasanaeth a 
wnelid i'r wlad. Yr oeddynt drwy fod wedi eu didoli 
oddiwrth ereill o'r hil ddynol, ar gyfrif eu crefydd a'u 
cyfreithiau, ac heb fod yn ymlynol wrth drafnidiaeth ? 
yn foddlawn gyda'r celfyddydau hyny oedd yn rheidiol 
i gynai bywyd syml ac anniwylliedig, neu, yn hytrach 
anllygredig. Eu prif orchwylion oedd trin y ddaiar a 
gofalu am y praidd ; yr oeddynt yn genedl o amaeth- 
wyr a bugeiliaid. Yr oedd y tiroedd wedi en dosbarthu 
i'r amrywiol deuluoedd ; ac nid ellid yn ol cyfraith y 
wlad werthu yr etifeddiaethau, ac o ganlyniad byddent 
yn dyfod i'w hil heb leihad. Ffrwyth y ddaiar, cy- 
nyrch ei dir a'i lafur, oedd yn gwneud i fynu gyfoeth 
pob un. Nid oedd hyd yn oed y mwyaf yn eu plith yn 
ei hystyried yn anmharch, nac yn iselhad ymaflyd yn 
y swydd iselaf o lafur gwladol. Yr ydym yn darllen, 
yn yr hanesiaeth ysgrythyrol, am ddynion enwog yn 
cael eu galw i'r swyddau mwyaf uchel a santaidd— 
arvvyr, brenhinoedd, a pbroffwydi, oddiwrth yr aradr, 
a'r gorlan. Samgar mab Anath, yn tarawo chwe chanwr 
o'r Philistiaid ag irai ychain, ac yn gwaredu Israel 
(Barn. iii. 31); Gedeon yn cael ei alw pan oedd efe 
yn dyrnu gwenith (pen. vi. 11) ; Saul yn cael ei alw 
yn frenin wrth chwilio am asenod ei dad (1 Sam. ix. 3) ; 
Dafydd yn cael ei alw o'r gorlan i'r orsedd (2 Sam n 
vii. 8 ; Salm lxxviii. 72, 73) ; Eliseus yn cael ei alw 
i broffvvydo, pan oedd yn aredig yn y maes (1 Bren. 
xix. 19,20); Amos yn cael ei alw o blith bugeiliaid 
Tecoa, (Amos i. 1. ; vii. 14. 15). Gan mai dyma oedd 
amgylchiadau pethau, nid allwn ryfeddu wrth weled yr 
ysgrifenwyr Hebreaidd, yn tynu eu ffugrau oddiwrth y 
celfyddydau hyny yr oeddynt wedi eu dwyn i fynu o'u 
mebyd ynddynt, 



24 TRAETKAWD AR 

Yn Habacuc iii. 12 ; darlunir y Jehofa yn cerdded y 
ddaiar mewn Hid ac yn dyrnu y cenhedloedd mewn 
digter. Yn Micah iv. 13. dywedir y gwneir corn 
merch Sion yn haiarn, a'i charnau yn bres ; ac y 
byddai iddi ddryllio pobloedd lawer. Ac yn y Salm 
Ixxxiii, 14, 15, sonir am i'r gelynion gael eu herlid a'r 
dymestl, a'u dychrynu a'r corwynt. 

Gyda'r fath fawredd a nerth y mae y digofaint 
dwyfol yn cael ei osod allan drwy gyffelybiaeth o win- 
wryf ; dyma gyffelybiaeth a gyfarfyddir yn ami yn y 
beirdd santaidd, ond ni chafodd ei harfer gan neb ereill. 
Ond yn mha le y cyfarfyddwn ag ymadroddion o ar- 
dderchawgrwydd cyffelyb i'r gwreiddiol yn un o'r 
ieithoedd diweddar ? Trwy ba gywreinrwydd yn 
nghyraedd y pwyntel {pencil) y gallwn ddangos 
cymaint a chysged o'r darluniad a rydd Esaiah o'r 
Messiah yn y dial ar ei elynion? 

Pwy yw hwn yn dyfocl o Edom ? 

Yn goch ei dclillad o Bozrah ? 

[Gyda gwisg wedi ei lliwio yn ddwfn o Bozrah ?] 

Hwn sydd hardd yn ei wisg ? 

Yn j-mdaith [yn mlaen] yn amlder ei rym ? 

Myfi, yr hwn a lefaraf mewn [neu wyf yn cyhoeddi] cyfiawnder, ac 

wyf gadarn i iachau. 
Paham yr wyt yn goch dy ddillad, a'th wisgoedd fel yr hwn a sathrai 

mewn gwinwryf ? 
Sethrais y gwinwryf fy hunan ; 
Ac o'r bobl nid oedd un [nid oedd dyn] gyda mi ; 
Canys mi a'u sathraf [sethrais] hwynt yn fy nig ; 
Ac a'u mathraf [methrais] hwynt yn fy llidiawgrwydd ; 
A'u gwaed hwynt a daenellir [daenellwyd] ar fy nillad; 
A'm boll wisgoedd a lychwinaf [lychwinais]. — Esaiah Ixiii. 1 — 3. 

Ond y mae'r engraffau o ddefnyddio cyffelybiaethau 
oddiwrth arferion a dulliau yr Hebreaid yn afrifadwy. 



III.— Y CYFFELYBIAETHAU A GYMERID ODDIWRTH 
BETHAU SANTAIDD. 

Yr oedd crefydd yr Hebreaid yn cynwys cylch helaeth 
iawn o drefniadau dwyfol a dynol. Nid yn unig yr 
oedd yn cynwys y cwbl a berthynai i wasanaeth ac 



FARDDONIAETH. 25 

addoliad" Duw ; ond yr oedd hefyd yn cyraedd at reol- 
eiddiad pethau gwladwriaethol, cadarnhad y cyfreithiau, 
ffurfiau a gweinyddiadau cyfiawnder, a phob peth, agos, 
perthynol i fywyd gwladol a theuluol. Gyda hwynt 
yr oedd pob amgylchiad mewn bywyd yn gysylltedig a 
chrefydd, naill ai yn uniongyrchol, neu yn anunion- 
gyrehol. Oblegyd hyn, yn un peth, y mae cynifer o 
gyffelybiaethau yn y farddoniaeth Hebreaidd wedi eu 
tynu oddiwrth bethau santaidd; ac y mae perygl i 
ninau golli golwg ar hyn, rhag ini edrych ar beth sydd 
yn ei natur yn ddwyfol, yn gyffredin ac yn isel. 

Gallwn gael golwg ar y mater yma drwy ychydig o 
engraffau. Pan byddai arnynt eisiau dangos llygredig- 
aeth cyffredinol meibion dynion, cymharent ef i beth 
aflan, a'u holl gyfiawnderau i fratiau budron, a'u bod 
oil wedi syrthio fel deilen, a'u hanwireddau fel gwynt 
wedi eu dwyn ymaith (Esaiah xiv. 6). Pan edliwid 
i*r genedl eu harferion halogedig, cymharent hi i un yn 
dangos ei noethni, a'i haflendid yn ei godre, &c. 
(Galar. i. 8, 9. 17). Buasai y cyffelybiaethau hyn, heb 
eu hystyried yn cyfeirio at aflendid seremoniaidd y genedl 
yn ymddangos yn annillyn, ac i raddau yn wrthwynebus; 
ond os olrheiniwn hwynt i'w ffynhonell eu hunain, sef, 
at ddefodau yr Hebreaid, ymddangosant yn oddefol. 
Pethau tebyg yw yr amlygiadau o boen a gofid a rydd 
y proffwyd brenhinol ; yn enwedig, pan y cwyna nad 
oes iecliyd yn ei gnawd, fod ei gleisiau wedi pydru, ei 
fod ef wediei ddarostwng yn ddirfawr gan ei bechpdau, 
a'i Iwynau wedi eu llenwi a ffieiddglwyf.* (Salm 
xxxviii.) Wrth ddarllen y rhanau hyn, y mae rhai 
esponwyr, ag oeddynt yn ddyeithr i awen y brydydd- 

* Y mae dynion o chwaeth isel ac anniwylledig, yn hoff iawn o 
drin cyffelybiaethau fel yr un uchod; ond gwnant hyny yn lled- 
chwith (clumsy) ryfeddol: a gyda gwresawgrwydd, a hwyl anarferol, 
y pregethant oddiar adnodau fel hyn, " Y ci a ymchwelodd at ei 
chwydiad ei hun, a'r hwch wedi ei golchi i'w hymdreiglfa yn y dom." 
— •" Mi a'th chwydaf di allan o'm genau," &c, &c. — ni raid hysbysu 
y darllenydd, y teimladau a feddiana y gynulleidfa wrth wrando ar 
ddyn garw yn pregethu oddi wrth destynau o'r natur yma. 
C 



26 TKAETHAWD Aft 

iaeth Hebreaidd, ac yn anwybodus am natur ycyfielvb- 
iaethau a arferid gan y beirdd ysbrydoledig, wedi bod 
nior ffol a cbeisio chwilio i natur yr afiechyd hwn y cwyna 
y proffwydgymaint rhagddo; ond buasai ynllawn cystal 
i , r cyfryw chwilio allan yn mha afon yr oedd efe pan 
lifodd y dwfr dros ei enaid. Aethai dros ein henaid 
ddyfroedd chwyddedig" (Salm, cxxiv. 5). " Achwb fi, 
O Dduw; canys y dyfroedd a ddaethant i mewn hyd 
at fy enaid. Soddais mewn torn dwfn, lie nid oes 
sefyllfa: daethum i ddyfnder dyfroedd, a'r ffrwd a lifodd 
drosof" (Salm. Ixix. 2 ? 3). Y mae llawer o gymhar- 
iaethau yr Hebreaid wedi en tynu hefyd oddiwrth bethau 
hardd oedd yn eu plith, megys gwisgoedd cysegredigyr 
archoffeiriad. Y mae amryw gyfeiriadau at y rbai hyn 
yn yr ysgrifeniadau santaidd, pan fydd eisiau darlunio 
tlysni a hawddgarwch anghyffredin. Pan y dengys 
Esaiah orfoleddiad a gogoniant yr eglwys, darlunia hi 
fel un wedi ei gwisgo " a gwisgoedd iechydwriaeth, ac 
a manteil cyfiawnder; fel y priodfab wedi ymwisgo a 
harddwisg," yr hon a gyfeiria, yn ddiau, at wisg yr 
offeiriaid. " ac fel yr ymdrwsia y briodferch a'i thlysau" 
(Esaiah lxi. 10). Nid oedd gan yr ysgrifenwyr Heb- 
reaidd un gyffelybiaeth gyfartal i hon i osod allan fawr- 
hydi annherfynol Duw. Yn Salm xciii. 1, darlunir y 
Jehofah wedi ei wisgo ag ardderchawgrwydd ac a nertb. 
" Yr Arglwydd sydd yn teyrnasu, efe a wisgodd ar- 
dderchawgrwydd; gwisgodd yr Arglwydd nerth, ac 
ymwregysodd." Cyfeiria hyn, mae yn amlwg, at wisg 
ac addurniadan yr offeiriaid, Dylid sylwi fod agos yn 
annichonadwy, drwy gyfieithiad, ddangos tlysniarhag- 
oroldeb eu cyffelybiaethau. Pe buasem yn fwy hysbys 
o'u harferion buasai y ffugrau a ddefnyddir yn ym- 
ddangos yn llawer eryfach. 



iy.—Y CYFFELYBIAETHAU A DDEFNYDDIASANT ODDI 
WRTH YR HANESIAETH SANTAIDD. 

Gallwn ni weled prydferthwch y cyffelybiaetbau hyn 
i raddau ; ond nid yn agos gymaint ag y gallent hwy; 



FARDDONIAETH. 27 

oblegyd yr oedd y lleoedd y cyfeirir atynt mewn llawer 
o honynt, wedi eu gweied ganddynt hwy. Cyfeirir yn 
fynych iawn, gan y prydydrlion santaidd at y cymysgedd 
(chaos) mawr, y sonir am dano yn nhu dalenau cyntaf 
yr hanesiaeth santaidd. Pan fydd eisiau gosod allan 
unrhyw gyfnewidiad nodedig; megys, dymchweliad 
teyrnasoedd ; distrywiad yr ymerodraeth luddewig, gan 
y Caldeaid; neu, fygythiad cryf o ddinystr yn erbyn 
gelynion Israel, fe'i clarlunir yn yr un lliwiau a phe 
byddai natur ar ymollwng iV chymysgedd cyntefig\ 
Darlunia Jeremiah, trwy weledigaeth uwchlaw bardd- 
onawl, yr angbyfanedd-dra oedd ar oddiweddyd Judea : 

Mi a edrychais ar y ddaiar ac wele aflunaidd a gwag oedd; 

Ac ar y nefoedd, a goleuni nid oedd gandynt. — 

Mi a edrychais ar y mynyddoedd, ac wele yr oeddynt yn crynu; 

A'r holl fryniau a ymysgydwent. 

Mi a edrychais, ac wele nid oedd dyn ; 

A holl adar y nefoedd a giliasent. 

Mi a edrychais, ac wele y doldir [oedd wedi dyfod] ynanialwch; 

A'i holl ddinasoedd a ddistrywiasid, 

O flaen yr Arglwydd, [o fiaen presenoldeb Jehofah] 

Gan lidiawgrwydd ei ddigter ef. — Jer. iv. 23 — 26. 

Ac ar destyn cyffelyb dy wed Esaiah, 

Ac efe a estyn ami linyn annhrefn, 

A meini gwagedd. — Esaiah xxxiv. 11. 

Yr oedd nid yn unig y cymysgedd cyntefig yn meddwl 
y proffwydi, ond arferent hefyd eiriau yr hanesydd dwy- 
fol. Y mae yr un testynau yn cael helaethu arnynt a'u 
haddurno drwy bethau ychwanegol yn y darnau can- 
lynol : 

Yr hanl a'r lloer a dywyllant, 

A'r ser a ataliant [a dyn ant yn ol] eu llewyrch. 

A'r Arglwydd a rua [a darana] o Siou, 

Ac a rydd ei lef o Jerusalem : 

A'r nefoedd hefyd a'r ddaiar a grynant. — Joel iii. 15, 16. 

Holl lu y nefoedd hefyd a ddatodir, [a dreuliant ymaith] : 

A'r nefoedd a blygir fel llyfr; [memrwn neu rol-lyfr]; 

A'i holl lu a syrth [a wywa] ; 

Fel y syrthiai deilen o'r winwydden, 

Ac fel ffigysen [ddeifiedig] yn syrthio oddiar y pren. 

Esaiah xxxiv. 4. 



28 TRAETHAWD AR 

Pan y sonia am adferiad Israel dywed : 

Eithr myfi yw yr Arglwydd [Jehofah] dy Dduw; 

Yr hwn a barthodd y mor [a lonyddodd y mor ar unwaith] 

Pan ruodd ei donau [er rhuo] ; 

Ei euw yw Arglwydd y lluoedd [Jehofah, Duw y lluoedd yw 

ei enw]. 
Gosodais hefyd fy ngeiriau yn dy enau; 
Ac yn nghysgod fy Haw y'th doais: 
[ ac a, chysgod fy llaw y'th doais] 
Fel y planwn y nefoedd [y lledwn y nefoedd], ac y seiliwn y 

ddaiar; 
Ac y dywedwn wrth Sion fy mhobl ydwyt. — Esaiah Ii. 15, 16. 

Megys ag y gosodir allan angliyfanedd-dra y tir 
santafdd drwy ddychweliad y cymysgedd cyntefig. felly, 
darlunir yr unrhyw amgylehiad a ffugrau a geir oddi- 
wrth y dylif : 

Wele yr Arglwydd [Jehofah] yn gwneiithur y ddaiar jn wag, 

ac yn ei difwyno hi; 
Canys efe a ddadymchwel ei hwyneb hi, ac a wasgar ei thrigolion, 
O henvydd [y] ffenestri o'r uchelder a agorwyd ; 
A seiliau y ddaear sydd yn crynu. 
Gan ddryllio yr ymddrylliodd y ddaiar 
[Y ddaiar a ysgydwir yn drwm] ; 
Gan rwygo yr ymrwygodd y ddaiar, 
[Y ddaiar a hollol rwygwyd yn ddamau] ; 
Gan symud yr ymsymudodd y ddaiar, 
[Y mae y ddaiar wedi ei symud yn orthrechol o'i lie] ; 
Y ddaiar gan symud yr ymsymudodd fel meddwyn ; 
[Y ddaiar a symudodd yn ol ac yn mlaen fel meddwyn] : 
Ac a ymsigla fel bwth ; [ac a symud y ffordd hyn a'r ffordd acw 

fel llety dros noswaith].— Esaiah xxiv. 1. 18—20. 

Y mae y rhai hyn yn feddylddrychau mawr, yn ddi- 
ameu; nid all creadur dynol, yn hawdd, arferu rhai 
mwy. Y mae gwaredigaeth Israel o'r Aifft, yn rhoddi 
defnydd darluniadol ardderchog, o amgylchiadau cyfF- 
elyb. Os bydd Duw yn addaw rhyddid, cynorthvvy, 
diogelwch, a ffafr i'w bobl, daw yr exodus yn union i 
feddwl y bardd; yr oedd rhaniad y mor, dinystr y gelyn, 
yr anialwch yr hwn a deithiwyd yn ddiogel, a'r ffrydiau 
yn pistyllio o'r graig, yn bethau mor ardderchog nes 
yr oeddynt yn ei orlenwi. 



FARDDONIAETH. 29 

Fel hyn y dywed yr Arglwydd; [Jehofah] ; 
Yr hwn a wna [wnaeth] ffordd yn y mor, 
A Ilwybr yn y dyfroedd cryfion ; 
Yr hwn a ddwg allan y cerbyd a'r march, 
• [Y marchogwr], y llu a'r oryfder; [a'r arwr]; 
Cydorweddant, ni chodant; [mwy] ; 
Darfuant, diffoddasant fel llin ; 
Na chofiwch y pethau o'r blaen, 
Ac nac ystyriwch y pethau gynt : 
Wele, fi yn gwneuthur peth newydd ; 
Yr awrhon y dechreu, oni chewch ei wybod? 
Gwnaf ffordd yn yr anialwch ; 
Ac afonydd yn y diffaethwch. — Esaiah xliii 16—19. 

Pan y mae yr Hollalhiog yn cael ei ddarlunio yn 
dyfod i dywallt ei farn, i wared y duwiol, ac i ddis- 
trywio ei elynion, neu, i ddangos ei allu dwyfol mewn 
rhyw fodd ar y ddaiar, addurnir y darluniad oddhvrth yr 
olygfa ddychrynllyd ar fynydd Sinai; nid oes nemawr 
gyffely biaeth a ddefnyddir yn amlach na hon, na nemawr 
yn fwy goruchel (sublime). 

Ganys wele yr Arglwydd yn dyfod o'i le ; 

Efe hefyd a ddisgyn, ac a sathr ar uchelderau y ddaiar, 

A'r mynyddoedd a doddant dano ef. 

A J r glynoedd [dyffrynoedd] a ymholltant, [ar wahan] 

Fel cwyr o flaen y tan, 

Ac fel dyfroedd a dywelltir ar y gorwaered. — Michah i. 3, 4, 

Yna y siglodd ac y crynodd [dychrynodd] y ddaiar, 

A seiliau y mynyddoedd a gynhyrfodd ac a siglodd 

[a siglodd gan ofn], 

Am iddo ef ddigio [am fod digofaint Jehofah yn angerddoi yn 

eu herbyn]. 
Dyrchafodd mwg o'i ffroenau [o flaen ei wyneb dyrchafodd mwg] ; 
A than a ysodd o'i enau [a fflam a ysodd o flaen ei bresenoldebj ; 
Glo a enynasant ganddo [tanau llosgedig a gyneuwyd ganddo j ; 
Efe hefyd a ostyngodd y nefoedd ac a ddisgynodd, 
A thywyllwch oedd dan ei draed [a chymylau tywyll] : 
Marchogodd hefyd ar y cerub far esgyll y cerubj, 
le, efe a ehedodd ar adenydd y gwynt. 
Efe a wnaeth dywyllwch yn ddirgelfa iddo 
[cuddiodd ei hun mewn gorchudd o dywyllwch] ; 
A'i babell o'i amgylch oedd dywyllwch dyfroedd, a thew gymylau 

yr awyr. 
[Yr oedd pabell o'i amgylch o ddwfr du, a thew gymylau o awyr]. 

Salm. xviii. 7 — 11. 



30 TRAETHAWD AR 

Dengys yr engraffau hyn, er eu bod yn ymddifad o 
sain gynghaneddoi, rym, ardderchawgrwydd, a goruch- 
eledd y cyffelybiaethau hyny a ddefnyddid g*an y beirdd 
santaidd ; yr hyn nad allodd neb o'r beirdd cenhedlig eu 
cyrhaeddyd erioed. 

Pan y mae Deborah yn canu mawl i Dduw Israel, 
tra y cerddai o faes Edom, gosoday ddaiar i grynu, "a'r 
nefoedd a ddiferasant, y mynyddoedd a doddasant o flaen 
yr Arglwydd— o'r nefoedd yr ymladdasant; y ser yn eu 
graddau a ymladdodd yn erbyn Sisera. Afon Cison a'u 
hysgubodd hwynt; yr hen afon, yr afon Cison; fy 
enaid ti a sethraist gadernid." (Barn, v.) Pan y mae 
Eliphaz, yn llyfr Job, yn mynegi ei deimlad o sant- 
eiddrwydd Duw, rhydd y darluniad canlynol : " Ofn a 
ddaeth arnaf, a dychryn, ac a wnaeth i'm holl esgyrn 
grynu. Yna, ysbryd a aeth heibio o flaen fy wyneb; 
ac a wnaeth i flew fy nghnawd sefyll. Efe a safodd ac 
nid adwaenwn ei agwedd ef ; drychiolaeth oedd o flaen 
fy Uygaid, bu dystawrwydd, a mi a glywais lef yn 
dywedyd, A fydd dyn marwol yn gyfiawnach na Duw?" 
&c. (Job iv.) Yn holl brydyddiaeth y byd nid oes dim 
yn rhagoriar weledigaeth Eliphaz; y mae dystawrwydd 
y nos, yr ymwelydd dirgel, y ddelw ac heb ddelw, y 
llais dystaw main, a'r genadwri ddychrynllyd, yn ffurfio 
y fath gydgyfarddiad o amgylchiadau ag sydd yn ei 
wneud yn wir oruchel (sublime). Pan y darlunia efe 
ddiogelwch y duwiol, y mae yn ei guddio ef rhag 
ffrewyll y tafod; gwna iddo chwerthin am ben dinystr 
a newyn; y mae efe yn dwyn cerig y maes i gyngrair 
ag ef; ac yn gwneud i'r bwystfilod fyned i gyfamod ag 
ef (Job v. 21 — 23). Pan y sonia Job am y bedd, mor 
drwm y w yr olygfa a daena efe drosto ; ardal ydyw lie 
gorfydd i ni fyned yn fuan, ac o honi ni ddychwelir ; 
tir tywyllwch ydyw, ty wyllwch ei hun ydyw ; tir cysgod 
angau; y cwbl yn ddyryslyd, ac heb drefn; He y maey 
goleuni fel tywyllwch. Dyma fy nhy; yno y cyweiriais 
fy ngwely. " Gehvais ar y pwll, tydi yw fy nhad: ar 
y pryf, fy mam a'm chwaer wyt" (Job x. 21. a'r xvii. 



FARDDONIAhi'H. 31 

13). Pan y mae efe yn ymostwng g-er bron holl- 
alluawgrwydd Daw, y fath gyffelybiaethau isel y mae 
yn ddefnyddio am dano ei him, " A ddrylli di ddeilen 
ysgwydedig? A ymlidi di soflyn sych?" Yr wyf yn 
darfod "fel dilledyn a ysa gwyfyn" (Job xiii. 25). 
A all neb ddyfeisio meddylddrychau mwy dirmygus i 
osod allan y lintai gas, na'r rhai a ddefnyddiwyd gan 
Job, "ondyn awr y rhai sydd ieuengach na mi sydd 
yn fy ngwatwar, y rhai y diystyraswn eu tadau i'w 
gosod gyda chwnfy nefaid.— Gan angetti a newyn, unig 
oeddynt: yn ffoi i'r anialwch gynt, yn ddilfaeth ac yn 
wyllt: y rhai a dorent yr hocys mewn brysglwyni, a 
gwraidd meryw yn fwyd iddynt. Hwy a yrid ymaith o 
fysg dynion (gwaeddent ar eu hoi hwy, fel ar oi lleidr), 
i drigo mewn holltau afonydd, mewn tyllau y ddaiar, ac 
yn y creigiau, Hwy a ruent yn mhlith y perthi: hwy 
a ymgasglent dan ddanadl. Meibion yr ynfyd, a meibion 
rhai anenwog oeddynt; gwaelach na'r ddaiar oeddynt. 
Ac yn awr eu can hwy ydwyf n\" (Job xxx.) Mor 
alarus a digalon yw iaith ei ofidiau ei hun ! Y mae 
dychryniadau yn t*oi arno, ac yn erlid ei enaid fel 
gwynt, a'i iachawdwriaeth yn myned heibio fel cwmwl; 
y mae ei esgyrn yn cael eu tyllu oddifewn, a'i enaid a 
dywelltir allan; y mae efe yn cerdded yn alarus heb yr 
haul; yn frawd i'r dreigiau, ac yn gyfaill i gywion yr 
estrys; tra y mae ei delyn a'i organ wedi eu troi yn 
llais y rhai sy'n wylo. — Pan y sonia y bsirdd santaidd 
am le preswylfod Duw, dywedant, " Yr hwn a breswylia 
dragwyddoldeb, aeisteddar orseddfaei santeiddrwydd." 
(Esaiahlvii. Salm. xlvii.) — Pan grybwyllir am ei sant- 
eiddrwydd, u Y nefoedd nid ydynt Ian yn ei olwg ef " 
(Job xv. 15). — -Pan sonir am ei nerth, y mae efe " Yn 
alluog o nerth ; yr hwn sydd yn symud mynyddoedd ac 
heb wybod iddynt; yr hwn sydd yn eu dymchwelyd yn 
ei ddigofaint. Yr hwn sydd yn cynhyrfu y ddaiar allan 
o'i He, fel y cryno ei cholofnau hi. Yr hwn a ddywed 
wrth yr haul ac ni chyfyd, ac efe a selia ar y ser. Yr 
hwn yn unig sydd yn taenu y nefoedd, ac yn sathru ar 



32 / TRAETHAWD AR 

donau y mor." (Job ix.) Ac wedi'r cwbl nid ydyw hyn 
ond " Rhanau o'i ffyrdd ef. Pwy a ddyall daranau ei 
gadernid ef?" Y mae ei benarglwyddiaeth, ei wy- 
bodaeth, a'i ddoethineb yn cael eu dadguddio i ni mewn 
iaith yn mbell uwchlaw boll banesiaeth prydyddol 
duwiaii cenhedloedd y byd. — Y mae efe yn gorcbymyn 
i'r nefoedd ddefnynu oddi uchod, ac i'r wybrenau 
dywallt cyfiawnder. (Esaiab xlv.) Y mae efe yn galw y 
y ser wrth eu benwau. Y mae efe yn eistedd ar am- 
gylchoedd y ddaiar a'i thrigolion sy fel locustiaid ; y 
cenhedloedd agyfrifwyd fel defnyn ogelwrn, ac fel man 
lwch y clorianau ger ei fron ef. (Esaiab xl.) I ba un 
o holl dduwiau y cenhedloedd y cyffelybwn Dduw y 
nefoedd ? — Ac i ba un o'r boll brydyddion paganaidd y 
cyffelybwn yr areitbydd gogoneddus, a'r darluniwr 
santaidd bvvn, o'r Duwdod? Nid ydyw holl areitbwyr 
y byd ond megys dyddim ger ei fron ; ac nid y w eu 
geiriau ond oferedd a gwagedd. — Trown ein golygon, 
yn awr, i'r ysgrifeniadau santaidd lie y sonir fod Duw 
yn creu y byd; a gwelwn mor wael.ac isel y mae'r 
cenhedloedd yn son am y peth mawr hwn, pan ddygir 
hwy i ymyl Moses, " A Duw a ddywedodd, bydded 
goleuni, a goleuni a fu." Dywedodd bydded cymylau, 
a moroedd, haul a ser, planbigion ac anifeiliaid, ac wele 
daethant i fod. Dyma weithio fel Duw, gyda hawsder 
anfeidrol, a hollalluog. — Pe buasai Homer neu Pindar 
yn myned i barotoi cerbyd i un o'r duwiau ddisgyn, 
efallai, y buasent yn defnyddio y daran a'r fellten, a 
chymylau a than, i fyned i'r rhyfel ; ond ni feddyliasent 
hwy byth am roi cerubiaid yn lie eu meirch tanllyd ; 
nac am ei osod yn ngherbydau yr iechydwriaeth i Y 
mae Dafydd yn gweled y Jebofah, yn marchogaeth 
ar nef y nefoedd a'i enw yn J ah, ehedodd ar aden- 
ydd y gwynt. (Salm xviii.) Y mae Habacuc yn 
anfon yr haint alian o'i flaen ef a manvor tanllyd 
allan wrth ei draed ef. Y mae Homer yn gwneud cryn 
gynhwrf gyda ei vs^eXrjyspsrg, Zsvq, a Hesiod gyda ei 
Zsvg v^ifipe/jLeTrjQ : Iau, yr hwn sydd yn cyfodi y cymylau i 



FARDDONIAETH. 33 

fyny, ac sydd yn gwneud trwst, ac yn taranu yn yr 
uchelder. Ond bardd dwyfol a " wna y cymylau yn 
llwch ei draed;" a phan rydd y Goruchaf ei lef, fod 
cenllysg a marwor tanllyd yn dilyn ! (Salm xviii.) Y 
mae y bardd dwyfol yn dwyn gwaelodion y dyfroedd i'r 
golwg*, ac yn dangos seiliau natur yn agored, pan ddaeth 
Duw o " Teman, a'r santaidd o fynydd Paran, Ei 
ogoniant adodd y nefoedd: safodda mesurodd y ddaiar; 
edrychodd, a gwasgarodd y cenhedloedd ; y mynyddoedd 
tragwyddol hefyd a ddrylliwyd, a'r bryniau oesol a 
grynasant: llwybrau tragwyddol sydd iddo:" ac yna 
gwelai y proffwyd wersyllau Cuwsan dan gystudd, a 
lleni tir Midian yn crynu. (Hab. iii.) Ni waharddodd 
yr Ysbryd Glan, yr hwn a gynhyrfodd y dynion sant- 
aidd, iddynt yr arferiad o weledigaethau a breuddwyd- 
ion, agoriad golygfaoedd dychrynllyd a hyfrydol. Y 
mae y drwydded ddwyfol yn hyn yn rhagorol ac yn 
rhyfeddol, ac y mae y cyffelybiaethau yn ami yn rhy 
gryfion, a pheryglas i ysgrifenwyr anysbrydoledig eu 
Lefelychu. 

Y mae rhai llyfrau o'r Hen Destament, yn ddiddadl, 
yn brydyddol; megys y Salmau, Diarliebion, Galarnad, 
Caniadau, Pregethwr, a llyfr Job, gyda'r eithrad o'r 
bennod gyntaf a'r ail ynddo. Y mae ychydig o wahan- 
iaeth barn wedi bod yn mysg dysgedigion, gyda golwg 
ar y proffwydi, sef, pa un ai areithwyr ai prydyddion y 
dylid eu golygu. Nis gellir, y mae yn ddiameu, 
gv)lygu holl gorff y proffwydoliaethau yn farddonawl f 
oblegyd nid ydyw rhai rhanau o honynt ond adroddiadol. 
Ac y mae mor ddiamheuol a hyny fod rhai o'r proffwydi 
yn llefaru wrthym gyda gwir enaid prydyddiaeth; a 
byddai, fel y crybwyllwyd, Uefariad proffwydol yn cael 
ei gy north wyo ag offerynau cerddorol. Y mae y rhan 
fwyaf o'r beirniaid goreu yn cyfrif i'r proffwydi ddull- 
wedd (style) nad ellir ei chymodi ynhaw r dd a'r meddyl- 
ddrych o iaith rydd, a gallwm, a chymeryd golwg gyff- 
redinol, ystyried yr ysgrifenwyr prydyddol yn feirdd. 
Y mae holl lyfrau yr Hen Destament sydd wedi eu 
c2 



34 TRAETHAWD AR 

cyfleu at hanesiaeth, adroddiad, a mynegiad am ddeddfati 
a seremoniau mewn iaith rydd, gyda'r eithrad, fod hyd 
yn oed yn y llyfrau hyny, pa bryd by nag y dygir i 
fewn broffwydoiiaethau, bendithion, neu ganiadau o 
fawl, y ddullwedd yn dyfod yn union yn un farddonol. 

Y mae Campbell yn dosbarthu y proffwydi fel y canlyn, 
o ran trefn amser, Jonah, Amos, Hosea, Michah, ac 
Esaiah, yn llenwi yr amser o deyrnasiad Uzziah ar Juda, 
a Jeroboam yr ail ar Israel, hyd deyrnasiad Hezekiah 
ar Juda. Wedi hyny Nahum, Joel, a Habacuc ; yin- 
ddengys i'r cyntaf broffwydo yn fuan ar ol caethiwed y 
deg llwyth, y mae yn debygol yn mlynyddau diweddaf 
Hezekiah. Gellir golygu fod Joel yn nheyrnasiad 
Manaseh, pan oedd y cymylau o beryglon yn tewhau 
uwch ben Jerusalem ; ac megysy mae Habacuc yn son 
am y Caldeaid, gallai ei fod ef yn proffwydo ar ol godd- 
iweddiad Nineveh, pan oedd ystorm ddinystriol Judah 
yn dynesu. 

Yr oedd Obadiah, Zephaniah, a Jeremiah, agos yn 
gyd-dystion o ddinystr Jerusalem — cyfansoddodd y 
diweddaf ei alamadau yn nghanol ei hadfeilion. Tra- 
ddododd Ezeciel ei oraclau mewn neiilduedd ar draeth y 
Chaboras ; a dygwyd Daniel i fyny yn llys y Caldeaid. 

Y mae Haggai, Zechariah, a Malachi, yn dal perthynas 
ag amser diweddaf y Uenoriaeth Hebreaidd, wedi dych- 
weliad yr luddewon o gaethiwed Babilon. 

Adroddiad mewn iaith rydd hollo! yw llyfr Jonah, 
oddigerth rhyw ychydig o adnodau o weddi yn yr ail 
bennod. 

Y mae Amos syml yn cyfhwrdd a'r galon, drwy ei 
gydymdeimlad a'r tlawd a'r gorthrymedig, a'i wrth- 
wynebiad i olud wedi ei enill drwy greulondeb a thrais ; 
tra ar yr un pryd y mae yn boddhau y dychymyg, drwy 
wylltineb gwledig ei gyifelybiaeth, ac yn argraffu ar y 
cof drwy fanylder amgylchiadol yn ei darawiadau eff- 
eithiol. Bugail oedd efe yn Judah, yr hwn, a anturiodd 
yn hyf i Israel, er ei fod heb dderbyn un addysg mewn 
athrofa broffwydol, ac a geryddodd lygredigaethau y 



( // f 7T >"* 



$■ * 



FARDDONIAETH. 35 

wladwriaeth o dan deyrnasiad balch Jeroboam yr ail. 
Nid oedd ei wirioneddau jn gymeradwy gan yr arch- 
offeiriad yn Bethel, gan hyny costiodd iddo fyned yn ei 
ol i'w wlad. Y mae y gwladgarol Hosea yn nodedig 
am gyfyngu ei ragddywediadau at yr Hebreaid, heb 
ymyraeth dim a llywod-ddysg cenhedloedd ereill. Y 
mae ei ddull ef yn gryno, ond yn fyrbwyll ; ac y mae 
efe yn dywyll yn nhrefniad y bendithion, a'r blinderau 
a ddarlunia. Y mae yn beth arferol i broffwydoiiaeth 
Hebreaidd agor gyda bygythion, myned yn mlaen i 
addewidion, a diweddu gyda blaen-brofiadau o fuddug- 
oliaeth i bobl Dduw. Yn y radd esgyniaeth (climax) 
hon y mae Michah yn ardderchog ac yn hardd. Y mae 
efe yn galw ar drigolion y ddaiar — y mae efe yn apelio 
at Dduw ei him i ddyfod yn dyst yn eu herbyn. Y mae 
efe yn ymwisgo a bygythiad yn erbyn Israel — y mae yn 
ysgafnhau y tywyllwch drwy ddarluniad o ddymchvveliad 
eu gelynion — ac y mae yn ei chwalu drwy weddi ddwys 
at Hollalluawgrwydd (Michah vii. 18, 19). 

Edrychid ar Esaiah bob amser fel un o'r beirdd penaf 
yn mysg yr Hebreaid; nid am ei fod ef yn rhagori ar y 
lleill mewn rhyw ranau neillduol; ond yn ei lawnder, 
nerth, mawreddogrwydd, a'i briodoldeb; y mae efe yn 
cynwys mwy o ragoriaethau y cymeriad prydyddol nag 
un o'r lleill. Y mae Esgob Lowth wedi dethol y 34 a'r 
35 fel engraffau o dduliwedd y proffwyd, ac y mae 
wedi egluro yn rhagorol yr amryw geinion (beauties) 
sydd yn hynodi y gan syml, reolaidd, a pherffaith a 
gynhwysir yn y dosbarth. Ond y 14 bennod o bro^ 
ffwydoliaeth Esaiah sydd yn rhoddi yr engraff oreu o'i 
alluoedd barddonawl, y mae hon yn un o'r awdlau gor- 
uchaf yn y Bibl, wedi ei hynodi a'r dynsodiant (per- 
sonification) mwyaf eon yn holl restr prydyddiaeth. 
Gellir dywedyd fod Joel yn rhagori arno mewn cryn- 
odeb ; ac y mae Joel a Habacuc yn fwy goruchel nag 
ef ar droiau. Ond y mae eu cyfansoddiadau hwy yn 
llawer byrach na'r eiddo ef. Y mae a wen Esaiah yn 
myned yn mhellach ar aden wastad, ac yn llosgi yn 
hwy a th'^ diysgog, 



36 TRAETHAWD AR 

Y mae llyfr Nahum yn agor gyda darluniad goruchel 
o allu a daioni, cyfiawnder a thosturi Duw. Y maeefe 
yn dangos y "corwynt a'r rhyferthwy " o'i amgylch; 
a'r "cymylau " wedi eu gwasgaru fel "Uwch ei draed ;" 
y moryn ymgilio, a'r afonydd yn sychu wrth ei gerydd. 
Yna y mae yr ystorm yn dystewi ; a phob arwydd o 
ddychryn yn cael ei roddi o'r neilldu, fel y mae efe yn 
troi at ei bobl ; ac y mae ei boll fawrbydi a'i allu yn 
cael cydymfyddino er diogelwch y rbai a ymddiriedont 
ynddo. Y mae yr ychydig ddarnau gwerthfawr sydd 
yn mhroffwydoliaethau Joel yn dra gorphenol ac yn 
arddercbog dros ben. Nid oes un darluniad tebyg i'r 
eiddo ef o'r locustiaid, a thywalltiad yr Ysbryd Glan. 
Y mae llawer o ddarluniadau tebyg yn llyfr y Dad- 
guddiad yn y manau y sonir am locustiaid, distryw y 
gwingafn, a'r cryman yn cael ei roddi at y dwysen lawn, 
a thywylliad yr haul, a'r ser, &c. 

Pvvy bynag a ddarlleno broffwydoliaethau Habacuc, nid 
all lai na chael ei daraw gan arddercbawgrwydd ei arlun- 
iaetb (imagery), a gorucbeledd eiddull, yn enwedig yn 
y drydedd bennod, yr bon a olygirgan Esgob Lowtb fel 
yr engraff benaf o brydyddiaetb orucbel. Y mae ei ry- 
buddion bygy thiol fel swn clocb alaetb yn nghanol nos, 
eto, nid ydyw efe heb obaith ac ymddiriedaetb dduwiol. 

Y mae dull Jeremiah yn dlws, ac yn dyner, i raddau 
uchel, yn enwedig pan fydd ganddo achos i gynhyrfu 
teimladau tyneraf gofid a thrueni, yr hyn ni ddygwydd 
yn fynych yn nechreuad ei brydyddiaeth ef. Y mae 
hefyd yn ddillyn iawn, ac yn oruchel, yn enwedig, tu 
a'r diwedd, pen. xlvi. 6, yn yr hon y mae efe yn dynesu 
yn agos at ddull Esaiah. Pan gymerodd Nebuch- 
adnezzar Jerusalem parchodd nodweddiad santaidd Je- 
remiah; a phan oedd yn trefnu lleoedd deoliad i ereill, 
caniatai i Jeremiah gael aros yn y lie y mynai. 
Gallasai gael anrhydedd ac elw yn Babilon; ond yr 
oedd lludw Jerusalem yn anwylach ganddo na holl 
fawredd llys gorchfygawl, gwell oedd ganddo aros yn 
mysg adfeilion ei wlad. 



FARDDONIAETH. 37 

Gorthym derail newydd a'i hysbeiliodd o'r diwedd o'r 
cysur torcalonus hwnw; a gorfu iddo ffoi i'r Aifft, He, 
y mae yn debyg, y diweddodd ei ddyddiau. 

O'r pryd hwn y dechreuodd darfodedigaeth yr iaith 
Hebraeg, a'i chymysgedd a'r Galdaeg. Ni feddwn ar 
ol hyn un bardd enwog, ond Ezeciel, ac nid yw ei ar- 
dderchawgrwydd ef, ebai Campbell, o'r nodweddiad 
symlaf a phuraf ; ond dywed y Di\ Lowth nad ydyw 
Esaiah ei hun ddim yn rhagori ar Ezeciel mewn gor- 
ucheledd. Mewn llawer o bethau gallai fod y proffwydi 
ereill yn rhagori arno ; ond yn y fath hwnw o brydydd- 
iaeth, yr oedd efe wedi ei gy mhwyso gan natur i'w 
gyfansoddi, sef, y grymus, angerddol, y'mawr a'r dif- 
rifol, nid oes un o'r ysgrifenwyr santaidd yn rhagori 
arno. 

Dywed Esgob Lowth mai Haggai yw y ty wyllaf o'r 
proffwydi. Gellir ystyried ei waith, yn gyffredin, wedi 
ei gyfansoddi mewn iaith rydd, ond y mae ynddo rai 
darnau llawn o orucheledd a theimlad. 

Y mae prydyddiaeth Zechariah i'w gael oddeutu di- 
wedd ei broffwydoliaethau, yr hwn a gynwys lawer o 
ddarnau ysplenydd. Y mae ei ddull mor debyg i 
Jeremiah fel y byddai yr Iuddewon yn arfer a dyweyd 
fod ysbryd y proffwyd hwnw wedi myned iddo ef. 

Nid ydyw dull Daniel mor nodedig am fFugrau 
barddonawl, ag yw y proffwydi ereill; ond y mae yn 
cynwys mwy o esmwythder a symlrwydd hanesiaeth; 
er fod y gweledigaethau, y mae efe yn goffau, yn dra 
ffugrol, ac arwyddluniol. Y mae efe, o herwydd cael 
ei ddwyn i fyny mewn hinsawdd estronol, a thrwy ei 
fod yn ysgrifenu, mewn rhan, yn y Galdaeg, yn cilio 
yn mhellach oddiwrth y chwaeth Hebreaidd. 

Malachi oedd y diweddaf a gysurodd yr Iuddewon ar 
ol dyfod o'r caethiwed. Y mae yn amlwg fod ysbryd 
barddonawl yn darfod yn ei ddyddiau ef, fel yr oedd oes 
y broffwydoliaeth yn darfod. 

Y mathau gwahanol o brydyddiaeth yn yr ysgry- 
thyrau yw yr hyfforddiadol, neu'r egwyddorol, y fugeil- 



38 TRAETHAWB AR 

iol, a'r delynol. Y mae llyfr y Diarhebion yn pertliyn 
i'r hyfforddiadol. Ymae engraff ragorol o'r dull marw- 
nadol yn ngalarnad Dafydd am Jonathan. Y mae can 
y caniadau yn ddarluniad o gan fugeiliol; ac y mae yr 
Hen Destament yn llawn o farddoniaeth delynol. 

Gyda golwg ar ddull y cyfansoddwyr ysbrydoledig, 
y mae yn amlwg fod gwahaniaeth rhyngddynt. Y 
mwyaf enwog yn mhob peth yw llyfrau Job, Dafydd, 
ac Esaiah, Y mae yn nghyfansoddiadau Dafydd am- 
ryw fath o ddull. Yn yr esmwyth a'r tyner y mae 
efe yn rhagori; ac y mae rhai darnau uchel yn y 
Salmau. Ond mewn cadernid darluniad y mae efe yn 
gildio i Job, ac mewn gomcheledd y mae efe islaw 
Esaiah. Yr ysgrifenwr mwyaf goruchel o bawb yw 
Esaiah heb eithrad. 

Llawer yn ychwaneg a allesid ddynodi o engraffau o 
farddoniaeth santaidd, ond hyderir y gwginydda y rhai 
a nodwyd i ddangos natur y cyfansoddiadau a'u gor- 
ucheledd. Peth rhyfedd i'r ddawn farddonawl ddarfod 
cymaint fel y sylwyd, gyda'r oes broffwydol. Y mae 
yn rhyfedd hefyd na byddai y Salmau mewn mwy o 
arferiad yn ein cynulleidfaoedd; canys, yn ddiameu, y 
mae y rhai'n yn farddoniaeth gywir; y maent wedi 
derbyn cymeradwyaeth yr lachawdwr ei hun: gellir 
dyweyd fod llawer o'n hemynau Cristionogol yn fardd- 
onawl hefyd, ond nid oes un o'r rhai hyny wedi eu 
cyfansoddi dan ddwyfol ysbrydoliaeth fel llyfr y Salmau. 



FARDDONIAETH. 39 



Y GYNGHANEDD GYMREIG. 

Cyn sylwi, yn neillduol, ar y mesurau, buddiol, er 
mwyn y dysgawdwr ieuanc, fydd egluro rhai pethau a 
ymddangosant yn dywyll o berthynas i'r gair gynghan- 
edd; vvrth gynghanedd y dyeUir cydatebiad y cydsein- 
iaid mewn braich, neu linell farddonol; ond sylwer, nid 
ydyw y llafariaid, neu y bogeiliaid, i gydateb; dim ond 
y cydseiniaid yn unig: yr enw sydd ar hyd Uinell 
farddonol yw cyhydedd ; y mae saitli bath o'r rhai hyn ; 
hyny ydyw, y mae saith hyd gwahanol yn perthyn i 
linellau barddonol neu gynghaneddion : 

Y mae un gyhydedd, yr hon a elwir cyhydedd fer, 
nad oes ynddi, ond pedwar sill; megys, 

Gwaeledd gelyn. 

Y mae pum sill mewn cyhydedd arall, sef, y nesaf 
ati, yr hon a elwir cyhydedd wen ; megys, 

Lion j modd llawn maeth. 

Y trydydd hyd yw y gyhydedd las, ac y mae yn 
hono chwe sill ; megys, 

Heb wiwdeg wybodaeth, 

Y bedwaredd gyhydedd yw yr un a elwir y gyhydedd 
gaeth, yr hon a gynwys saith sill ; megys, 

Mai cerub yn mol corwynt. 

Y burned yw y gyhydedd draws, yr hon a gynwys wyth 
sill ; megys. 

Naf a erys yn ei fawredcL 

Y chwechfed yw yr hon a elwir y gyhydedd drosgl, ag 
ynddi nawsill ; megis, 

Lleuer haul awyr, lloer oleuwen, 

Y seithfed yw y gyhydedd hir, yr hon a gynhwysa ddeg 
sill; megys, 

Canpwyth cywreiniawl cuapwaith coronog = 



40 TRAETHAWD AR 

Bydd rhai yn arfer unsillarddeg a deuddeg, er mai deg 
sill yw yr hyd sefydledig. Ffurfir yr holl freichiau, 
neu y llinellau a gyfansoddant awdl ar y pedwar mesur 
ar hugaino fewn y terfynau uchod. Yn bresenol, ym- 
drechir dangos natur cyfansoddiad cynghanedd ; ac Fr 
dyben hwnw defnyddiwn y llinell deg sill; sef, 
Canpwyth cywreiniawl cnapwaith coronog. 

Haner y llinsll hon yw pum sill ; sef, 
Canpwyth cywreiniawL 
Yr haner arall yw, 

Cnapwaith coronog. 

Yn awr, er gweled y gynghanedd, tyner y Uafariaid o'r 
ddauddarn; megys, 

cnpthcrnl 

cnpthcrng 

gwelir erbyn hyn fod c, n, p, th, yn y gair cnap- 
waith, i ateb i'r c, n, p, th, yn y gair canpwyth ; 
c, r, 7z, yn y gair coronog i ateb i c r n yn y gair 
cywreiniawl; dalier sylw, pe buasai Z, yn niwedd y 
gair coronog yn lie g buasai hyny yn feius ; neu pe bu- 
asai g yn niwedd y gair cyioreiniawl buasai hyny yn 
feius hefyd ; ni waeth pa gydsain fyddo yn diweddu yr 
haner cyntaf o'r fraich, na'r haner diweddaf, ond iddynt 
beidio bod yr un peth ; gwnaethai y llinell y trs hefyd, 
pe buasai llafariad yn niwedd yr haner cyntaf, os na 
buasai llafariad yn niwedd yr haner diweddaf; fel 
hyn ; 

Canpwyth ceir yno cnapwaith coronawg. 

neu fel hyn, 

Canpwyth cywreiniawl cnapwaith ceir yno. 

Ond ni wnaethai y tro o ran synwyr fel yna ; ond dengys 
hyn natur cyfansoddiad y gynghanedd a elwir y gyng- 
hanedd groes ; ac etyb y cydseiniaid eu gilydd yn 
rnhob cyhydedd ar y gynghanedd groes. Er eglurhad 
pelJach sylwer ar y pethau canlynol : 

Dwy brif orynghanedd sydd ; sef, cynghanedd groes 
achynghanedd sain ; ac o'r rhain y deillia cynghanedd- 



FARDDONIAETH. 41 

ion ereill ; megys y deillia amryw ranau ymadroddion 
o Enw a Berf. 

Ymddibyna y gynghanedd groes yn benaf ar y cyd- 
seiniaid, ac y mae tairrhyw o honi, sef, croes rywiog, 
croes o gyswllt, a chroes ddisgynedig. 

J . Croes rywiog a genir wyneb a gwrthwyneb, a hi 
ydyw'r orau o'r cynghaneddion, oblegyd y mae'r hoil 
gydseiniaid sydd ynddi yn gyd-atebol ; fel hyn, 

Cydradd a mi cedrwydd Mon, wyneb 

Cedrwydd Mon, cydradd a mi, gwrthwyneb. 

Neu yn gyfan fel hyn, 

Cydradd a mi cedrwydd Mon, 
Du Eryri, dewr wron. 
Cedrwydd Mon cydradd a mi 
Dewr wron du Eryri. 

2 Croes o gyswllt y gelwir braich ag y bo y gydsain 
olaf yn y brif orphwysfa (h. y. y gydsain olaf yn haner 
y llinell, yr hyn a ddygwydd yn y drydydd neu y bed- 
werydd sill) yn ateb i'r gyntafyny fraich ; cyfan gys- 
wllt, fel hyn, 

H/iwyddai serch y dduwies hon. ch — ch. 

Dw'r a thud awyr a than. d — d. 

Croes haner cyswlit y w bod haner grym c, p, neu t, yn 
y brif orphwysfa yn ateb i g, b, neu d, yn nechreu y 
fraich fel hyn, 

Gwr ieuanc yw rhy ehud. 
Bun orwemp wen iraidd. 
Dyn a welaist yn wylo. 

Croes o gyswllt ewinog yw bod dwy gydsain feddal yn 
ateb un galed ; neu yr ebychnod h yn cymhorth g, d, b, 
i ateb c, fc, p, fel hyn, 

Eu £ra hynod dirionwch, 
Cywir enwog gkr ini. 
Tan eiliari Awn a welir. 

Croes o ddwbl gyswllt, fel hyn, 

Gwneud digon o ategau. 
Croes o gyswllt ddisgynedig, fel hyn, 

Dyn a'i ndd yn enwedig. 



42 TRAETHAWD AR 

3. Croes ddisgynedig yw bod yr orphwysfa, yr hoii 
a fydd bob amser yn un sill yn cynghaneddu a'r sill 
nesaf i'r brifodl, fel hyn, 

Isel fan i'w sail-feini fan afeini. 

Croes ddwbl ddisgynedig yw bod gair yr orphwysfa yn 
disgyn ar ychwaneg nag un gydsain yn y gair prifodl- 
awg, fel hyn, 

A dwyn gafr dan y gyfraith. 
Y mor dwfn niae rhaid ofni. 

Gyda llafariad, fel hyn, 

A hwn ddoe a wnae ddewis. 

Deillia cynghanedd draws, neu groes ganolgoll o'r 
gynghanedd groes ; sef, y rhai y gadewid cydseiniaid yn 
eii canol beb ddim yn ateb iddynt, gan fyned drostynt i 
gyrchu cynghanedd. 

Traws gyferbyn, fel hyn, 

Tyred (fyfyrdod) tirion, 

Traws anghydbwys, fel hyn, 

Gwiw ednaint (ar wydd) gwydmon. 
Bro hardd (arogl) ber yw hi. 
Trengaf (cyn y) tyr angen. 

Traws o gyswllt ewinog, fel hyn, 

Tiriawdd (y gwilliaid) dewrion. 

Traws gyfnewid, fel hyn, 

Awen (mor ber a'r) eos. 
Traws ddisgynedig, fel hyn, 

Da y twrn (gwedi) teirnos. 
Ar 61 (eu herydr) eilwaith. 

Traws fantach, fel hyn. 

Teg yw'r peth a wnaethost ti. 

Gelwir hon yn draws fantach o herwydd ei bod mor 
wag o gloau, neu blethiadau o'r dechreu i'r diwedd. 



FARDDONIAETH. 43 



II.— AM GYNGHANEDD SAIN. 

Cynghanedd sain yw cydodliad y gorphwysfaau o 
ddechreu y.braich; neu y llinell i'r diwedd. 
Sain unodl, fal hyn, 

Tragwyddauj/ anfarwatcZ Fod, 

Yr orphwysfa gyntaf yn y llinell hon sydd yn niwedd 
y gair tragwyddawl, sef, awl ; yr ail orphwysfa sydd 
yn niwedd y gair anfarwawl, sef awl ; gan hyny y mae 
y ddau awl yn cydodli fel hyn awl, awl; h. y. mae yr 
un sain yn niwedd y ddau air : ac y mae yvfyn y gair 
anfarwawl yn gafael yn yr f yn y g^ir fod; fel hyn, 
anfarwawl F od ; ondpe buasai I yn niwedd y gair /be/, 
buasai hyny yn feius. 

Sain unodl o gyswllt, fel hyn, 

Yn ei far rheibia rywbeth. 

Far yw yr orphwysfa gyntaf yn hon, a chyrchir yr r 
o ddechreu y gair rywbeth at yr a yn niwedd y gair 
reibia er cael sain ; ac yna y mae y gair reibia yn seinio 
fel hyn reibiar ; ac o herwydd hyny fe'i gelwir yn sain 
unodl o gyswllt. 
Sain lefn, fel hyn, 

Mawredd bro Wynedd bur iach. 

Diwedd y gair maivredd, sef, edd yw yr orphwysfa 
gyntaf yn hon ; a'r edd yn Wynedd yw yr ail ; heblaw 
y cydodliad hwn y mae y cydseiniaid yn bro a bur yn 
ateb eu gilydd. 

Sain gadwynog, fel hyn, 

Dyn y sydd yn adyn sal. 

Y mae hon yn cyfranogi o ansawdd cynghanedd groes 
a chynghanedd sain ; y mae sydd a sal yn ateb i'w 
gilydd ; ac y mae dyn ac adyn o'r un sain gydodlawg, 
aj nid oes ond yr n yn yr arddodyn yn yn rhwystro iddi 
fod yn groes gyflawn. 



44 TRAETHAWD AR 

Sain groes fel hyn, 

lor yn wiw Bor ini bydd. 

Y mae lor a Bor yn cydodli ; ac y mae yr r yn lor yn 
ateb i'r r yn Bor ; a'r n yn yr arddodyn yn yn ateb i'r 
n yn ini ; a Iter yn ateb i bydd. 

Sain wyrdro, fel hyn, 

Da ddyn doeth, gyfoeth gwiwfawi*. 
Sain ddisgynedig, fel hyn, 

Anwybodaeth gaeth gethin. 

Y mae caeth yn cydodli ag aeth yn y gair anwybodaeth; 
ac y mae yn disgyn ar geth, yn gethin. 

Sain bendroch, fel hyn, 

Y ffrwythlon, wyrddion erddi. 

Ystyr y gair sain bendroch yw sain yn diweddu yn 
ddrylliog neu yn agored ; megys uchod. 
Sain ddyblyg, fel hyn, 

Tad mad, rad rydd, sydd, fydd, fwyn. 

Y mae yma dri ad yn cydodli, a thri ydd, ac ym&e fydd 
yn gafael yn fivyn. 

Sain gudd, fel hyn, 

Daioni'r tir a fsvytewch. 

Y mae yr r ar ol daioni yn cydodli ag ir yn y gair tir ; 
y mae yn swnio fel pe darllenid hi fel hyn daionir. 
Rhywbeth debyg yw hon i sain unodl o gyswllt. 

O'r gynghanedd sain y deillia cynghanedd lusg; 
h. y. pan ddodir rhyw sill o'r braich i gydodli a'r sill 
nesaf i'r brifodl. 

Llusg lefn, fel hyn, 

A'i wddf an war fal ta?'an. 

Yma gwelir ar yn y gair anwar yn cydoli a'r ar yn y 
gair tar an. 

Llusg o gyswllt, fel hyn, 

Gellir crybwyll am Samson. 

Y mae yr S yn nechreu y gair Samson yn cydio yn yr 
m yn am, fel hyn, ams, a'r ams hwn yn cydodli a'r ams 
yn Samson. 



FARDDONIAETH. 45 

Llusg o ddwbl gyswllt, fel hyn, 

Mae llwybr fry yn y wybrfraith. 

Y br yn llwybr yn cydio ynfr yn fry fel hyn llwybrfr y 
a'r rhei'ny yn Uusgo at y gair wybrfraith. 

Llusg wyrdro, fel hyn, 

Clywed dy lais a geisiaf. 

Y mae ais yn lais yn gwnecd y tro i gydoli a geis yn 
g eisiaf. 

Llusg gysylltgudd, fel hyn, 

Gwr a gwraig sy'n ddan agos. 

Yr a o flaen gwraig yn gwneud sain ag, a hwnw yn 
cydodli ag ag yn y gair «£/os. 

D. S. Dylid gochel rhag rhoddi cynghanedd lusg ar 
y fraich ddiweddaf o unrhyw benill, nac ychwaith ar 
ddwy fraich nesaf i'w gilydd. Ac ni chymeradwyir 
cynghanedd lusg fel hyn, " Rhai o'r bz/d sy'n ynfyd- 
ion," fel un berffaith, oblegid rhoddi yr y yn ei sain 
dywyll i ateb i sain eglur. 



AM GYNGHANEDD GYMYSGEDIG. 

Cynghanedd gymysgedig yw plethiad o amryw gy- 
nghaneddion yn yr un braich. 

Cynghanedd seingroes rywiog, fel hyn, 
Gwr sy'n dwr, a gras a'n deil. 
Seingroes o gyswllt, fel hyn, 

Dawn hynod iawn yw hono, 
Seingroes gad wy nog, fel hyn, 

lawn oxwydd dawn hyrwydd deg. 
Seindraws, fel hyn, 

Na gwr un gyflwr ag ef. 

Seingroes o gyswllt ddisgynedig, fel hyn, 

Llawn faith gell iawn fwth gwylliaid, 

Trawsgroes o gyswllt ddisgynedig, fel hyn, 
Vn o'r bru'n. rhyw ber eos. 



46 TRAETHAWD AR 

Cynghanedd drawslusg, fel hyn, 

Dilys, ni wel dawelwch. 
Croes o gyswllt a sainlefn, fel hyn, 

Iaith gu'n ei gwaith gan y gwr. 

AM Y CYMERIADAU. 

Cymeriad yw gosod cydatebolrwydd yn nechreu pob 
braich i'w giiydd. 

Tri math o gymeriad sydd ; sef, 1 . Cymeriad llyth- 
yrenol, yn yr bon y cedwir yr un gydsain i ddechreu 
y breichiau, fel hyn, 

Ciwed a sarug gywion 

Cant ami gwys a phwys ei ffon. 

Hefyd cymeriad llythyrenol y gelwir llafariaid a fydd- 
ont yn dechreu'r breichiau, er na fyddont o'r unrhyw, 
megys, 

O'r man y gwelir Menai, 
Yn ei threfn o lanw a thrai. 
E rydd hon i wr o ddysg 
Arwyddion cywir addysg. 

2. Cymeriad eynghaneddol cyfochrog, sef bod geir- 
iau dechreuol y breichiau yn cydgynghaneddu, fel hyn, 

Mawriraufe ei rwysg mor uthr yw 
hleithwaith di-a&waith ydyw. 

3. Cymeriad synhwyrol, sef, pan gyflawnir synwyr 
y fraich gyntaf yn yr ail, &c. fel hyn, 



A rail, 



Gwyrdd lysiau a gardd laswair, 
A ysent, — llyfent y llawr. 



Truenus, gwydus, a gwywedig — ddyn, 
Ni ddeil ond ychydig, 
O wen ei Dduw Ion, na'i ddig ? — 
Greadur gwan, llygredig. 



FAKDDONIAETH, 47 

AM GANIATAD GODDEFOL YN Y CYNGHANEDDION. 

Y gydsain n a oddefir yn nechreu braich o gynghanedd 
groes, nea draws, heb yr un n i'w hateb, ond nid rnewn 
un arall o'r fraich, ac fe'i geiwir yn n wreiddgoll, fel 
hyn, 

N&'i dirionach drwy einioes. 

Neu ar ol llafariaid, fel hyn, 

Ein Duw haelionus, byd eleni. 
Ond ni oddefir yr on gydsain arall heb ^un iV hateb 
oddieithr h 7 yr hon ni ystyrir yn berffaith gydsain, ond 
a elwir yn gyffredin yn ebychnod, o herwydd paham 
geliir ei goddef hi heb yr un i'w hateb; megys yn y 
llinell ganlynol, 

Hyd wyliau cami'r delyn, 

Goddefir hefyd dwy gydsain i ateb un, fel hyn, 

Er cof fjth o'r cyfieithwyr. 

Hefyd g i ateb c yn y cysylltiad ac, fel hyn, 

Ac yn ei fedd gwyn ei fyd. 

Hefyd goddefir i b, d, dd, f, g, 1, lechu yn nghysgod p, 
t, th, if, c, ac 11, a hyny yn ddifeius, o herwydd fod 
grym y p, t, &c. yn gorchfygu sain y lleill, fel hyn, 

Gwynefr pres a'i ginio prin. 

Mab penaeth gorwymp hynod, 

jfueddes graig at doddi. 

Y fu.th detrain, a feit/irinir. 

Ei phri/'-^yrdd drwy'r Dophrajfeld, 

Yr hawg cenir rhai canoedd. 

Llythyreg ga.ll fothrig goeth, 

Hefyd egnia cydsain rymus un feddal weithiau, fel 
hyn, 

Pwy a wel osfwng eich palasa'ai, 
Hefyd dywedir y cyll w ei grym ar ol pob llythyren 
dawdd, megys yn y llinell hon, 

Difeth rwygodd y plei/ityrych, 

Hefyd ni ystyrir y geiriau hyn ond un silliaid, sef 



43 TRAETHAWD AR 

twrw, croyw, galw, meddw, hoyw,cadtu, tusw, gwehv, 
&c, megys, 

Y mae'n cadw twrw fal taran. 
ond fe y'u harferir weithiau yn ddausilliaid, megys 

Marw wna'r carw'n y coed. 

Caniateir arfer odl gi*dd hefyd mewn braich, sef, trwy 
gysylltu'r brifodl a'r llythyren nesaf ati, pa un bynag 
ai mewn gair cyrcb, unodl union, ai mewn breichiau 
ereill, megys, 

Hir adeg bum yn rhodio — drwy Wynedd 
Dirionwych a hyglod. 

Arall mewn Deuair hirion, fel hyn, 

Gwerthfawrocach harddach hi 
Na da olud am* dilin. 



BEIAU GWAHARDDEDIG CERDD DAFOD. 

1. Twyll awdl, sef, bod anmherthynas rhwng yr 
odlau; fel hyn, 

Rhyw warthus dro pur wrthtm, u 
Hynod yw llysenwi da/n. y 

u yn ateb i y yn niwedd y llinellau. 

Neu, 

Bro sy'n oruchel ei brig ig 

Yw'n hanwyl fro gynhenid id 

ig yn ateb i id. 

2. Twyll cynghanedd; 

Twyll gwreiddgoll yw bod cydsain yn nechreuV 
fraich heb yr un yn ,ateb iddi ; fel hyn, 
OV ddrycin gynddeiriocaf. 

Twyll yn y sain yw dodi u i ateb y, neu ai i ateb ae, 
&c, fel hyn, 

Mae'n amserdrwd enbi/d iawn, u ac y 

Gwaith Cain ar faeu o fynor. ai ac ae 



FARDDONIAETH, 49 

Twyli yn y sain o fath arall fel hyn, 

Un am gynal dadl yw'r dyn. 

Twyll pengoll y w bod y gair nesaf i'r gair prifodlawg 
yn ol o gydsain neu ddwy, fel hyn, 

Er ffrost a bost y bwystfil. 

Nid oes yr unjfar ol bost; fel hyn gwnaethai y tro, 
bwystfil bostfawr. 

Twyll o eisiau llythyren fel hyn, 

Dwyn wrcai gwraig dan ei gwregys. 
y mae yr n yn y gair wnai heb un i ateb iddi. 

Dywedir mai nid twyll yw dodi ng i ateb n ac g, 
fel hyn, 

Anglod arall mewn gwladwriaetb . 

3. Gormod odlau, sef pan fyddo gair un o'r gor- 
phwysfaau yn cydodli a'r brifodl fel hyn, 

Dawn enwog serchog lwys, iawn. 

yma y mae dawn a iawn yn cydodli. 

Dywed rhai mai goddefol yw dodi un sill weithiau 
mewn braich er iddo gydodli a'r brifodl ; fel hyn, 

I un eiddil i'w noddi 
/ allu son ei lies hi. 

4. Proest i'r awdl, sef, pan fo'r brif orphwysfa a'r 
brifodl yn proestio a'u gilydd fel hyn, 

Un yw a bai/i yn y hjd baid, byd. 

Gwirionedd gwr o Wynedd. odd, edd. 

Proest llafarog, fel hyn, 

Un bai ni welodd na bu. bai, bu: 

ond dadleua rhai fod yr n yn nechreu ni yn gwneud 
hon yn oddefol. 

D 



50 TRAETHAWD AR 

Haner proest, fel hyn, 

Un ydwyi heb newidiad. wyt a iad*. 

5. Dybryd sain, fel hyn, 

A chlywed hyfeci ei hakL ed, ed> aid. 

6. Camosodiad, h. y. y cydseiniaid, er bod o honynt 
un am bob un yn y braich, eto, y niaent, wedi eu cam- 
osod, fel hyn, 

Cywir un yw canwr iawn. 

Rhaner y llinell uchod fel hyn heb y llafariaid, 

c r n c n r. 

7. Gwest awdl, sef, bod yr un gair ddwywaith yn 
anghyfansawdd yn mhrifodl yr un englyn, fel hyn, 

Cywrain wr sy'n caru ein iaiih — yw'r gwr 
^•ta^oro! dilediaith; 
tjwr enwog am gywreiniaith. 
- Drwy ei oes, — paladr y iaiih. 

laith yn y dechreu a iaith yn y diwedd heb fod yn 
gysylitedig a gair arall. 

8. Trwm ac ysgafn, sef, bod geiriau yn y brifodl yn 
anghydbwys megys, tan, glan; man, man; gwar, gwar* 
&c, fel hyn, 

A siriol wedd daeth Israel Ian — rai cu 
Drwy'r Mor Coch i Ganan, 
A'r rhyflwng Pharo afian, 
Uthr ei lid ni ddaeth i'r Ian. gldn a glan. 

9. Lleddf a thalgron, fel hyn^ 

Hyfryd clywed 5 gweled gwyr, wyr. 

A soniant am werth synwyr. wyr. 

Arall mewn sain, fel hyn, 

"Byrbwyll yw'r ijwyll wr tost. yzvyll a gwyll. 



FARDDONIAETH. 51 

10. Crych a llyfn, sef camosodiad y cydseiniaid yn y 
brif-orphwysfa i ateb y brifodl, fel hyn, 

Gwr ofri'n agor eifarn. 

11. Ymsathr odlau, sef, pan fydd rhan o sill yr 
orphwysfa yn sathu ar sill y brifodl, fel hyn, 

Diau gwe/ nad yw ond gwaeZ. el, ael. 

12. Garllaes, sef, pan fydd dwy brifodl yn lliaws- 
sill yn lie bod un yn un sill, fel hyn, 

Anenwog yw dyn annoeth, 
Er gafael mewn mawr gyfoeth, 

13. Tin ab, sef, pan fydd dwy brifodl yn un sill yn 
lie bod un yn lliaws-sill, fel hyn, 

Trwy y byd i isder hedd 
Awn i gyd yn wael ein gwedd* 

14. Rhy debyg, sef, pan. fydd yr orphwysfa a'r gair 
prifodlawg yn yr un acen, ac mor debyg i'w gilydd fel 
na bydd efallai on id un lythyren yn eu hatal i gydodli 
yn gwbl, fel hyn, mewn cynghanedd sain, 

Hyfryd i droi byd y bydd. 

Arall mewn cynghanedd draws, 

Tiriodd fy nghyfaill tirion. 

15. Tor mesur, sef, pan fydd mwy neu lai o sillau 
nag sydd yn ofynol yn ol y rheolau mewn braich, 
fel hyn, 

Y dyn a fo'n meddu doniau 8 sill. 

E gaiff hwn ei goffau. 5 sill. 

Nid yw yn dor mesur dodi cydsain neu lafariad i 
lechu yn nghysgod llafariad arall, fel hyn, 

Mawrion gyrff drwy'r myr yn gwau> 

Arall a llafariad ynddi, 

Mewn llawn hedd mae'zt hanedd hwy. 



52 TRAETHAWD AR 



BEIAU MEWN SYNWYR CERDD DAFOD, 

1. Unig a lluosog yn nghyd, fel hyn, 

Owyr glew gaiffragor o glod. 

2. Gwydd ac absen yn nghyd, fel hyn, 

Gwelaf y dyn o'r golwg. 

3. Gwrrywaidd a benywaidd yn nghyd, fel hyn, 

Cu rodd yw cafFael gwraig cryf. 

4. Clod a gogan yn nghyd, fel hyn, 

Rhywiog wr yw'r pry 3 garw. 

5. Drwg ystyr, sef, canu moliant anmherthynasol? 
fel hyn, 

Llewpart guaraidd, blaidd heb lid. 

6. Cam amser, fel hyn, 

Wvf yma yu ol f'amod, 
Drenydd, a beunydd, yn bod. 

7. Ithy ac eisiau, sef gormod o eiriau cyffelyb o ran 
eu harwyddocad, heb ynddynt ond ychydig synwyr, 
megys, 

"Dhcaf wr an war gor wytlt." 



FARDDONIAETH. 



ENGRAFFAU 



FARDDONIAETH GYNGHANEDDOL. 



Y mae gormod o sylw wedi bod yn cael ei dalu iV gy- 
nghanedd ar draul synwyr; boddlonid 11a wer un yn lied 
dcla os gallai gyfansoddi cynghanedd dlws a champus, 
pe na buasai ynddi un sill o feddylddrycb ; pa beth y w 
y gynghanedd wedi y cwbl, ond y wisg, i'r syniadau; 
a pbeth ffol i'w talu mvvy o sylw i'r wisg nag i'r peth a 
wisgir: dihatrer llawer llinell o gloau a dirgelwch y 
gynghanedd, ac ni fydd, yn ng wed dill, ond y trueni a'r 
gwaeledd mwyaf . Y mae amryw o'r cynghaneddion a 
nodwyd y byddai yn beth nesaf.,i wallgofrwydd gweled 
dyn yn ymdrafferthu, ac yn ymdrechu i gyfansoddi 
arnynt: y maent yn eithaf pethau i ddang-os givag 
gywreinrwydd ; ni welir un o'n prif-feirdd yn ym- 
drafferthu gyda y rhai caethaf o honynt ; os deuant yn 
yn eu ffordd, ni wrthodant hwynt ; y cynghaneddion 
mwyaf cyffredin a ddefnyddir gan ein beirdd goreu yw 
y sain, y groes, y draws, a'r lusg; y mae rhai o'r rhai'a 
yn brydferth ac yn nerthol. Er mor ragorol yw y 
gynghanedd pan ddaw o law campwr, eto, y mae yn 
ddiamheuol, oni buasai hi, na welasid cynifer o wehilion 
beirdd ag sydd i'w cael yn y dywysogaeth yn awr; y 
mae rhyw swyn yn nghynghaneddiad y cydseiniaid ag 
sy ddigon a thwyllo llawer o ddynion i feddwl fod 
rhywbeth yn eu gweithion, pan mewn gwirionedd na 
fydd ynddynt ddim ond crag o ifolineb. Y mae llawer 
dyn na allasai osod deuddeg meddylddrych wrth eu 
gilydd mewn iaith rydd, wedi troi allan fel bardd, ac 
am- i bawb ei gydnabod felly; dyg^wyddai gael gan 
rywun symud y lleni i raddau oddiar y rheolau, a 



54 TRAETHAWD AR 

dysgai y rhei'ny yn lied ganolig; ac yna crynhoai 
ychydig eiriau o'r geirlyfr yn nghyd, mewn mesur eng- 
lyn, neu gywydd, a chafodd g*an rywun a ddygwyddai 
fod yn oracl y pentref y pryd hwnw, ddyweyd mai 
barddoniaeth oedd y peth ; a'i fod ef, yn sicr, yn fedd- 
ianol ar alluoedd cryfion fel cyfansoddwr; ac ar y sail 
yma, aeth y dyn yn mlaen, am flyneddau, gan osod ei 
arswyd, fel bardd, ar holl drigolion y gyniydogaeth ; 
drwy fwrw Hinellau cynghaneddol i gloi pob chwedl, a 
bod yn arglwydd y tafarndy ; ac yn gadeirydd yn 
nghymdeithas dynion, na feddyliasant erioed am roi 
mynyd o'u hamser gymaint ag i geisio gvvybod pa beth 
yw barddoniaeth ; ac na chwynent byth pe byddent heb 
glywed llinell farddonawl yn eu hoes ; ond llanwyd ef ? 
hyd at yr ymylau, a meddyliau mawr am dano ei hun y 
a gwae y dyn hwnw a feiddia ameu ei alluoedd a'i 
gymhwysderau barddonawl. Dynion o'r fath yma sydd 
yn darostWDg barddoniaeth, ac wedi bod yn foddion i 
gadw chwaeth y genedl mor isel yn ei chylch. 

Rhoddaf, yn awr, rai engraffau o farddoniaeth heb 
ymgais at ddim ond cynghanedd ynddynt ; a bono heb 
fod yn gywir. 



I GLOCHDY GWRECSAM. 

"Cymry tirion cym'rant eiriau 
Mad, dilysion am dy dlysau, 
Ddogn benau, ddigon boned d, 
Del i'th arswyd dylwyth Horsa ? 
Gof o'n herddir gyfan hardda 
Ewrobia wiw arabedd." 

" Pelan a'i saflan a syflodd, — pwl sail. 
Pa les fu pan suddodd ? 
Praffiawn cry no pryrTwn crynodd 
Palas aelaw, p'le iselodd ? 
Pabell iawnfain pa bill unfodd ? 
Prain eith grymus praw ni'th grynodd 
Parchus a dilus daliodd — dichwain dwr£ 
Pobl dirfiai, pabl darfodd." 



FARDD0N1AETH. 55 

Eto, i anerch bardd ac offeiriad, fel y dyellir wrth y 
rhagfynegiad. Y mae y rhai hyn yn lied ddifai o ran 
y gynghanedd. 

" Ceni cis ncdi cysonedig, 
Cerddi cu doedi cauadedig, 
Cani cain eili acen elwig 
Clymi can didicunodedig, 
Cerioau'r ddyri cyrddorig,--- cyrchi 
Cwli ceryddi ceuwyr eiddig." 

"Dy fyd afiaith dof a difyr 
Dewr od eryr dwyre dirion, 
Cwyn nod Einion dineu dynwyr 
Dwr i daerwyr deriaid wirion. 5 ' 

"Onid nodded i'n d'aneddi 
Etifeddi y twf foddion, 
Waneg codded an nac heddi 
lawn hyweddi yn hawyddion, 
Ar dy wleddi edrybeddi 
Aur a feddi i'r ufuddion 
Wyrth fucheddi it poed gleddi 
Yw prid weddi y prydyddion." 

Y mae yn anhawdd i un dewin ddyfalu pa beth a fedd- 
ylir yn y darnau uchod ; pe mynegasid wrthym am y 
fath gyfansoddiadau, ac heb ini gael cyfle i'w gweled, 
prin y credasem y gallasai undyn, yn meddu synwyr 
cyffredin, garneddu geiriau ar eu gilydd i ateb mor 
Ueied o ddyben. Wele yn canlyn hefyd engraffo waith 
go debygi'r un ucbod; eithr y mae y geiriau ychy dig 
yn eglurach, ond y mae y meddwl yn eithaf tywylh 

" O, ein Duw Ddofydd ! hen yw dy ddwyfawl 
Ddigyffelyb, wir ethryb aruthrawl, 
O, dyma f6r i'r enaid myfyriawl 
I'w nofio — nodded dod yn feunyddiawl, 
Pura dy fyllt par dy fawl ; — par ddoniau 
Iunig enau sydd annigonawl." 

Wedi i'r darllenydd cyffredin ddyall ystyron y geiriau 
Ddofydd, ethryb, aruthrawl, fyllt, nid all lai na rhy- 
feddu at waeledd y penill. Ystyr Dofydd yw Arglwydd ; 
Mkryh, y w cause, occasion ; hyny ydyw ? achos, her- 



56 TRAETHAWD AR 

wydd : megys, o achos, o herwydd : aruthrawl, yw tra 
rhyfedd : fyllt, sy luosog o bollt, bollt yw dart, bolt ; 
hyny ydyw picell, tryfer : gyda'r ystyron uchod ym- 
ddengys ypenill fel hyn ; — 

" O, ein Duw yr Arglwydd, hen y w dy ddwyfawl ddigyffelyb, wir 
herwydd, neu achos tra rhyfedd. O dyraa for i'r euaid myfyriawl i'w 
nofio. (Pabeth yw y mor ?) Pura dy bicellau, par dy fawl." 

Dalier sylw ni chymerir y rhyddid hwn gyda'r Ilinellau 
uchod, heb ystyried y goddefai y brydyddiaeth oreu, a 
mwyaf penigamp, wrth dynu y geiriau o'u lleoedd pri- 
odol ; yn debyg fel pe tynid ceryg nadd o fur adeiiad ; 
ni edrychai y rhai hyny mor hardd yn wasgaredig ar 
wyneb y maes ; ond er y collid y ffraethlymder a'r tlysni 
barddonawl o brydyddiaeth dda, i raddau, wrth ei di« 
fynu, eto, byddai yno synwyr yn ganfyddadwy, er ei 
gosod mewn geiriau cyffredin, diaddurn ac anfarddon- 
awl ; ond ni ddaw ond hacrwch, gwaeledd, ac anmher- 
fifeithrwydd gweithion fel hyn i'r golwg, os cyfhyrdd- 
wch ag un gareg yn eu mur. Hawdd fyddai dwyn 
lliaws o engraifau o'r fath ? ond gwasanaethed hyn yna 
yn bresenoi. 

Dylid cadw tri pheth mewn golwg wrth gyfansoddi, 
sef, syniadau addas a barddonawl ; iaith ddillyn a di- 
rodres ; a chyng^hanedd reolaidd ; ond yn gy fired in iawn 
bydd y bardd egwan yn fwy ar ol gyda'i syniadau na 
dim arall ; bydd yr iaith, efallai, yn ddifrychau ; a'r 
gynghanedd yn gref ; ond y syniadau yn isel, ac anfar- 
ddonawl. Os byddy meddylddrychau yn oruchel (sub- 
lime) a'r iaith yn fratiog, bydd hyn yn debyg i wisgo 
tywysog mewn carpiau ; ac os bydd yr iaith yn ddifeius, 
a'r gynghanedd yn gref, a'r syniadau yn wael, bydd hyn 
yn debyg i wisgo gwr gwellt mewn sidanau, a : i add- 
urno a blodau a thlysau. 

Nid ydis wrth wneud y sylwadau hyn yn meddwl 
collfarnu y gynghanedd ; pell fyddohyny oddiwrthym ; 
oblegyd y mae tlysni a chywreinrwydd yn perthyn iddi, . 
pan fydd dan law y medrus ; y mae genym lawer o 
ddarnau wedi eu gosod allan yn gynghaneddol, y buasai 



FARDDONIAETH. 57 

yn annichonadwy ea cyfleu yn gryfach, mewn iaith 
rydd ; os gallesid dyfod i fyny a'r iaith gynghaneddol 
buasai hynyyn gamp gofawr; dyfynwn yn bresenol, 
rai darnau cynghaneddol o waith amryw o'n prif-feirdd, 
fel y gweler gyda pha ystwythder a nerth, y gallant 
■drin y gynghanedd. 

MARWNAD LL. DDU. 



Mesurau, gwyddai bob agweddion, 
Llun daiar ogylch, llanw dwr eigion ; 
Amgylchoedd moroedd mawrion, — a'u cymlawdd 
lawn y dangosawdd, nid anghyson, 

Daiar a chwiliodd drwy ei cbalon, 
Cbwalai a chloddiai ei choruddion, 
A'i dewis wythi, meini minion, 
A thew res euraid ei thrysorion, 
A'i manylaf ddymunolion — bethan, 
Deuai i'r golau ei dirgelion. 

Olrheiniodd chwiliodd yr uchelion, 

Llwybrau'r taranau a'r terwynion, 

Fflamawg fellt llamawg folltau llymion, 

Is awyr ganaid, a ser gwynion, 

Nodau'r lloer, a'i newidion — bynt cwmwl 

O fro y nifwl i for Neifion. 

****** G. OWAINb 



O'R CYWYDD GORYMBIL AM HEDDWCH, 



Cawn ddirwyllt fab cynddaredd, 
Hyd ein gwlad, yn dwyn ei giedd;' 
Myfyria'n flin ei drin draw, 
Yn agwrdd raae'n ffyrnigaw : 
Car ef oddeithio trefi, — 
Am waith broch mae'n groch ei gri; 
Och ei waedd ! gan ymehwyddaw, 
A'i lid fel mellten o'i law; 
A'i ddefawd, iddo'n ddifyr, 
Bod dros ei draed mewn gwaed gwyr: 
D 2 



58 TRAETHAWD AR 

Lladd oil fo'n lluddio'i 5 wyllys 
Ei gais ef, i'w lef, o'i lys ; 
Hyll olwg ! a'i holl elwch, 
Yw gruddfan y truan trwch. 



Iolo Morgan aws, 



AWDL AR ARDDWRIAETH. 



Boed helaeth toraeth ein tud, 
A llawnder drwy holl Wyndud : 
Llesad ein anwylwlad ni 
Droi'r aradr drwy Eryri ; 
Ymerodres mawrhydri 
Bob gauaf a haf yw hi ; 
Nid iachach, haiach, na hon, 
Bro Carmel na brig Hermon, 

* * 9 * 

Dygymydd yd a gwymon 

A fwrir ar dir o'r don ; 

Da tywod glas, detyd gio 

Daiar cyn ei blodeuo : 

Gweddillion sebon y sydd 

A thail o ffrwyth heolydd : 

Lleisw, huddygl, arlloesion 

Maeth i'r ddaiar hyar hon ; 

Lludw mawn a llaid y mor 

I'r ydfaes o ruadfor ; 

Llesol yw pob arlloesion 

O halltrwydd, dyfnchwydd y don ; 

Rhinweddol yw'r anoddyn, 

A'r Hi' a'i stor er lies dyn : 

Pthyfedd, goris tuedd ton 

Yw man wigoedd mewn eigion : 

Ami berllan o dan y dwr, 

A man erddi mewn oerddwi* : 

Daw wellwell wedd diwyllwaith 

Ar y morlan 11yd an llaith. 

Tirion nwch ymylon mor 

Arddwriaeth y werdd oror. 

Claddu marl, cywilydd Mon ? 

O'r golwg mewn dirge lion ; 

Allan yn gyfan ag e, 

O'r geulan i'r tir gole ; 

Ac o F6n cyfion yw cael 

Mynorau,— MEim URAEL t 



FARDDONIAETH, 

Dieiddil weithred addas 
Yw tori croen y tir eras ; 
Troi a thrin ys eithin sydd 
Y tir gwyllt, — torau gelltydd ; 
Agor fibs, o gwr ei phen, 
I dynu dwr o donen : 
Mynu agor mawnogydd, 
Yn dir anmhur, segur sydd ; 
Tynu'n glir o dyndir du 
Grngwellt, a digaregu : 
Diwreiddio, mewn byrdro bach>, 
Danadl, a phob rhedynach : 
Tra Uesol, fuddiol i faes 
Yru tafol o'r tewfaes ; 
Dryllio, gwyro'r droellgoryn ; 
Dyfrhau'r tir, nid afraid hyn ; 
Daw irddail lie rhed oerddwr, 
Rhad a dail lie rheda dwr ; 
Owaith teg ydyw gwthio tir, 
Afrywiog, welltog wyllt-dir ; 
Danfon calcb i redynfaes, 
I freuo, cymhwyso maes ; 
Llosgi, nid lie i ysgall, 
Dew groen nid yw hagr wall ; 
Palu ac aru gorallt, 

Tir yd a fyddo to'r allt ; 
* * * ^ * 

Pob glyn, pob penrhyn, pob pant 
A gwynant yn dwyn gwenith. 
Holl Ferwyn, os llafurir, 
Tirionach, tecach y tir ; 
Hiraethog neilldu Rhuthyn, 
Dan wlith yn dwyn gwenith gwyn, 
****** 

Wele dirfiogwlad Arfon, 

Lie llawn lies, cymhares Mon ; 

Tirion pob goleufron glau, 

Ei llynoedd a'i pherllanau : 

Ei goror, a'i theg irwydd, 

Yn hyfryd, is haulfyd sydd. 

Mwn addas ein mynyddau, 

ParhaVn hir heb brinhau ; 

Boed creigiau'n mynyddau'n aw*$ 

Meini'n cynyrchu manawr. 

Bellach, dedwyddach y don, 
Esmwythach, oes Amaethon: 



60 TRAETHAWD AH 

Gwerthir o'r sir, mawr y son, 
Dorfcedd o ddefaid Arfon ; 
Rhif odiaeth, anmhrofadwy, 
Ychain a moch, dri chan mwy 



Y DYLIF. 



D. Ddu, Eryri 



Od eiv i barthau'r Dwyrain, 

Neu'r Gogledd ; — rhyfedd drwy rbai'n. 

Miloedd sydd o gymylau 

Tew ion yn hyllion aralhau ; 

Du y wybren a dybryd, 

Tywyll ac erchyll i gyd ! 

Golau ronyn nis gwelant 

Ond cochion fellt gwynion gant ; 

Tavanau trwy y wivvnef, 

Cefnlli o ffenestri Nef. 

Rheieidr fyrddiynau'n rhuaw 

Yn fFrydiawg o iidiawg wlaw. 

Gan amlder, llawnder a Hid 

Y gwlaw, jn syn e glywid 

Ar gyboedd, drwy gymoedd gant 

Arw hyli fevw y llifeiriant. 

Afonydd a'u hollrydd hynt, 

A chynhwrf mawr, wreichionynt ; 

A'r awyr yn adrnaw, 

A mawr drwst gan y mor draw : 

Ymwriaw mae'r mor mawrwyllt 

Mewn bar yn ei garehar gwyllfc, 

Drwy ewynawg daranu 

O'r llynclyn diderfyn du. 

Rhai ynfydion, gwylltion, gau, 

Am nawdd fFo'nt i'r mynyddau ; 

Rhedai'r mor mawr rhuadwy 

Ar fyrder i 5 w hucbder hwy. 

P'le'r ant, p'le safant, p'le sydd, 

Rhag ei waeau tragywydj ? 

Cydwybod dyst parod, pur, 

Gwedi bod yn gysgadur 

Yn fud yn mhlithynfydion, 

Mae bywyd o byd yn hon. 

*.*.*- »' : * D, IOKAWR. 



FARDDONIAETH. 61 



ANERCH GWILYM PERIS. 



Cyd dynem nythod bodau, 
Yn y castell, o gell gau ; 
Dringem, cyd dynem, ein dau, 
Nythod y cogfrain hwythau, 
Ymdeithiem i Gwmclwythwch, 
I fyny hyd afon Hwch ; 
l'r bad, ar Lyn twythiad hon, 
O dda eigiau caem ddigon. 
Dynares o'n lies a'n lhvydd 
Yn oedran diniweidrwydd 
* * * * 

Dysgwyd nimewn dewisgerdcl, 
Rheol iaith a gwaith y gerdd. 
Prydem ddiddan gan mewa gwig, 
Cydwau mewn Uawer coedwig. 
Difyr fugeilio defaid 
Yn y cwm, weitbiau y'n caid. 
Y tai dail yn nghoed Ty du 
Oedd hynod i'n diddanu , 
Lle'r oedd adar gwar mewn gwydd, 
Yn cydwau yn y coedwydd. 
Llwyni heirdd, i'n llawenhau, 
Caid ogylch y coedwigau. 
Lleihau haner y llwyni 
A wnaed yn ein dyddiau ni. 
Peidiodd caeadlwyn Padarn ; 
O'i lwyn eirioes nid oes darn: 
Llebumwyn ganu mewn gwydd; 
Ar fiuion yr afonydd : 
Yr afon Goch ar fin geiilt : 
A cheirniach ar y cbwyrneillt, 
A'i rhaiadr mawr yn rhuaw, 
Canu ei glych cyn y gwlaw. 



Gutyn Peris, 



ENGLYNION I HENAINT. 

Aeth blodau dyddiau dedwyddion 3 —drosodd 5 
D'ryswyd fy ngbysuron,— 
Mae pob lie o'm pabell hon 
Ar waeth o lawer weithion, 



m TRAETHAWD AR 

Boreu o haf byr ei hynt— fu nyddiau 5 
Fwyneiddied eu helynt ; 
Heinif bob dydd o honynt 

Y down ac awn fel dyn gynt. 

Dirwynodd oed ar waneg-^-hyd ugain 

A'i degwch ireidd-deg, 

Taer redodd uwchlaw trideg, 

A chwai y daeth i chwe' deg. 

Pan fa wiwlanc penfelyn, — ireiddiol, 
A'i ruddiau fel rhosyn ; 
Hwn heddyw, — oedd ddoe'n hoewddyn, 
A gwedd dost, gwywodd y dyn ! 

Llawn dri ugain gywrain eu gwarant— heb ludd 
O'm blwyddau hedasant ; 
Fel y niwl o afael nant 

Y dison ymadawsant. 

O bu'n wan faban unwaith, — y gw'chaf 
Wrth gychwyn i ymdaith, 
E dry'r dyn, draw av y daith, 
I boen wael maban eilwaith. 

Ymredodd fy moreudeg— amseroedd 
Mesurwyd en hadeg ; 
Yn iach gan fyth ychwaneg, 
Neu gyraedd dawn, na grudd deg. 

Gorddwys yw'r hen pan gerddo, — a'i weinion 
Ewynau'n diffygio ; 
Gormod y bennod tra bo 
Lie rhedodd, allu rhodio. 

Er mwynbau rhadau rheidiol, — a meddu 
Pob moddion tymhorol; 
Ni werthir yn ei wrthol 
Ddoe i neb,— ni ddaw yn ol. 

Ag i'r fEbn yr ymfoddlonwyf- -bellach ? 
A chan bwyll yr elwy f ; 
Blino wrth rodio'r ydwyf 
Llusgo ar ol,«-llesgau'r wyf. 

Y clyw'n wan drwstan a drydd, — a'r golwg 
O'r gwaelu maent beunydd ; 
Mawr roddion fy moreu-ddydd ; 
Pa les son ? yn pylu sydd. 



FARDDONIAETH. 63 

Hyil weled y Haw eilwaith, — yn crynu 
Ceir hon yn anmherffaith ; 
Y dda gan ni ddwg unwaith 
Neu bin du i ben y daith, 

Ugeiniau yn mro Gwynedd,—- mae cofion 
O'm cyfoed sy'n gorwedd ; 
A ddodwyd yn dcliadwedd 
Druain bach, draw yn y bedd, 

Myned sy raid i minau, — drwy wendid 
I'r undaith a'm tadan ; 
Mae mliuion, hwyrion oriau 
Am hos hir yn ymnesau- 

Henrtych wlad ! i rad ro-dio, — a mwynaf 
Man i gael gorphwyso ; 
Blinder, gorthrymder, na thro 
Ni bydd un na beddyno. 

R, ab G. Ddu. Fifiorii 



MARWOLAETH SIR T. PICTON, 



Gwener * daeth a'i gynwr dig, 
Ymlenwai'r maes mileinig 
O arfogion rif heigiau, 
Rif y gwellt yn arfog wan : 
Bu'r ail dydd a chynydd chwant, 
Bn y Sabbath f heb seibiant ! 
Daeth yr anferth ryferthwy, 
Diluw maes— er dial mwy ! 
A'r angeu, arwa' ringyll, 
Ar goch farch, dihafarch, hyil, 
O wg angerdd rhygyngai, 
O rlloedd, lluoedd wnai'n llai. 

Cyrau y lomwaen chwai carlamodd, 
A thrwy'r ydau, uthr yr ehedodd, 
Cyn ncher— O I'r nifer anafodd, 
A'u gwyar y ddaiar a dduodd ! 

Taerion bawb — terwyna' byllt, 
Hedai myrdd fel heidian mellt ; 

* June 16, 1315. f June 18, I815d 



84 TRAETHAWD AR 

Nifwl a gwawr ufel gwyilt, 

Gerwin ddydd ! a gwyr yn ddellt ! 

Briw calonau, ccheneidiau 

A llesmeiriau lliaws meirwon ; 

Bravv ! wel'd briwiau, darnau breichiau, 

A'u hesgeiriau yn ysgyrion ! 



Er cael helaeth oruchafiaeth, 
Buddugoliaeih— b&eddu gelyn ; 
Drud y prynwyd, pan ganfuwyd 
Rif a laddwyd--oer fael iddyn.' 

Gorfoleddu a galaru, 
Llawenychu---llu yn ochain ; 
Caniad clychau, egraidd ddagrau 
A geirw lefau gwir wylofain ! 

Cymysgiadau lion ganiadau 

A marwnadau mirain awdwyr; 

Pob gwladwriaeth mewn trwm hiraeth, 

Mwya' alaeth, am ei milwyr : 

Prudd liver ddon, a Cheiyddon,* 
Am eu dynion mwya'u doniau ; 
Cymru dirion, am ei Phicton, 
Wylai heilltion, ddyfnion ddafnauJ 



Erliadai, a gyrai, y rhai geirwon 

I'w braw, a'u brys, a'u chwys ar achosiom 

Tra'n feirw filoedd trwy nifer ofalon 

Trwy nentydd, a bronydd, y Barwynion $ 

Nes yfed o Fidos || afon — ei ran, 

Ac ary Ian curai ei elynion. 



Picton, ceir cwynion cur cant 
Lladdwyd yn mreichiau Uwyddiant ! 



Er enill dydd, a'r un Haw y dorch 
Prydain a gwyn ar erchwyn ei Arch, 
Ei gawr aeth fel saeth— ufed o serch, 
A llefawd ei gwaedd hollfyd a gyrch. 

Scotland. j The Pyrenees. || Bidouze, a river of France, &e 



FARDDONIAETH. 65 

Nis llewyrchaist — o ynys y Llachar ! 

Mai yn y dyddiau milein diweddar, 

O eitha' nwyfiant, hi aeth yn afar, 

Dy Haul o'r entyrch, a'i hoewgyrch hygar, 

])uodd pan roed mewn daiar--dy Gyraro, • 

Ymro' di i wylo— mawr yw d'alar ! 

*••"•** GWALTER MECHAIN, 



MOLAWD YNYS PRYDAIN. 



Bro hardd aroglber ywhi,— bro llawnion 
Berllenydd a gerddi, 
DyfFrynau, bryniau, II awn bri ; 
Addurnawl y wedd ami. 

Ar y dyffrynoedd hyfryd, ffriw enwawg, 
Glaswyrdd orchudd. gwiw lysiau ardderchawg, 
Pob ffrwythau melysion, aeron eurawg, 
Cain yw cynyrch y llenyrch meilionawg, 
A'i dewis goed-blodeuawg,— per rawn cair, 
Oreuwawr ddysglair ar irsvydd osglawg. £ 

Uwch ygwaelodion iach, a goludawg, 

Wele'r bryniau, a'r creigiau cerygawg, 

Echrys ac uthrol ochran ysgythrawg, 

A manau crebach uwch meini cribawg, 

Gar parthoedd ardaloedd deiliawg, — cymoedd, 

Mawrion fynyddoedd, a galltoedd gwelltawg, 

Edrych ar un o'i odrau,— -i'w hir ben 
Ban yn y cymylau, 
Cad dug llwyd, a gwyd yn gau 
Wisg addas i'w ysgwyddau. 

I ddiosg hwn, twn, to od, — daw'n awel 
O clenuewynt uchod : 
Gvvelir deg mil o filod 
Arno'n byw dan amryw nod. 

Yn anrheg wrth angenrhaid,-— cawn wisgoedd 

Cynes gan y defaid ; 

* " * *" * $ # # 

; Llawn o gaughenau. 



66 TRAETHAWD AR 

O'r creigiau mawr, Caerogwyrth, 
Liosawg poblawg eu pyrth, 
Hybarch ydyw eu. hebyrth— yn ddysglair 5 
Mwnai a gair a main gwyrth. 

Gwelir oddiar freich-bir fryn 
Dewffrwyth amryliw'r dyffryn, 
Glaswellt, ardderchawg lysiau 
Gloewon, perarogl ein pau ; 
Ar fronydd, y coedydd cain, 
Dilledir a dail llydain ; 
Gwiw ednaint ar wydd gwydnion 
A'u fFraeth brydyddiaeth, ber don, 
Canmawl yn hyfrydawl frau, 
Eurog engyl, ar gangau, 
Difyru a'u lleisiau lion 
Wybren nefawl, bro Neiflon. 

Gerddi lie sang ar gangau — eirin per, 
Aeron, pob afalau, 
Dan gnwd o heirdd dewion gnau, 
Ymyrant wrth y muriau. 

O'r creigiau, clrwy'r parthau pur, 
Ymdreiglaw mae dwr eglur, 
Elfen deneu, ysblenydd, 
Lyfndeg yn rhedeg yn rhydd, 
Ptinweddol, o lesol Ian, 
Loew, oeraidd, o liw arian. 

Uehelgadr raiadr, dwr ewyn, — hydrwyllt, 
Edrych arno 'n disgyn, 
Crochwaedd y rhedlif crychwyn, 
Synu pensyfrdanu dyn„ 

O'i ffynhonau golau gant, 
Y ffrydiau hoff a redant, 
Dylifedd yn dolefain, 
Lie chwery pysg yn mysg main : 
Yr afonydd, drwy faenor, 
Yn dwys ymarllwys i'r mor; 
Grisial ar y gro iesin, 
Drych y ser, dwr iachus in'. 

Pob pysg yn gymysg mewn gemau,— llanwant 
Y llynoedd a'r teiniau; 



[ Yrs^" - ^SC p ^* 



FARDDONIAETH. 67 

Eo-giaid — pob rhyw heigiau, 
Mawrion gyrff, drwy'r myr yn gwau. 

O anifeiliaid sy'n felys— luniaeth, 
O ! lawned yw'r Ynys : 
Saith ddeng muwch a ymddengys 
Ar y ddol draw, ger llaw'r llys. 

Heb rus, hoewon ychain breision, uchel, 
Meirch chwai, cymaint a nemawr wych gamely 
A cheirw, a bychod, chware heb ochel, 
Y maent, a hyrcldod, myntai i'w harddel; 
Daw'r asyn llwydwar isel — i'w dychryn — 
A'inadlef * * * * 

Rhai milod ar y moelydd, — -wych yroedd, 
Moch hirion mewn maesydd ; 
Yr yen a'r march, drwy barch bydd, 
A'r carw o fewn i'r ceurydd. 



Mwyn awen, i'r menywod, 
O egni glas, a gan glod ; 
Gwridawg a hawddgar ydynt, 
O km a gwedd Elen gynt : 



Tra enwawg wladwyr yn trin goludoedd, 
Mor wychion ydynt, yn y marchnadoedd, 
Blagurog a dewr fywiog dyrf iioedd 
Yn syw dwyn ysgawn sidan wisgoedd; 
Ami ddysglair, ddiwair ddeuoedd— yn diflin 3 
Hoew droediaw'n iesin drwy y dinasoedd, 

Gar dyfroedd hoff leoedd fflwch, 
Tan irwydd, mewn tynerweh, 
Yn gwau ceirdd, cair y beirddion, 
Eres hil, yn yr oes hon; 
Gloew asur iach, bur uwch ben, 
Llawn o adar, llin Eden; 
Awelon oerion, araf, 
Drwy hon yn cerdded yr haf ; 
Adferu'r claf llesg, afiach, 
Bywiogi, sirioli'r iach : 
* ••-•■■■•-.. Dewt Wyn o Eifion, 



jL^ 



68 TRAETHAWD AR 



CYWYDD A^ERCII D.WYN A R. AB G. DDU. 



Rhyw anghelfydd brydydd brau 

O Eifionydd wyf fmau. 

Fe'm ganwyd o fam gynil 

O fewn hon, wyf un o'i hil : 

A phrydydd, hoff ei rediad, 

Addfwyn o hon oedd fy nhad. 

Ond heddyw, gwn nad dyddan 

Yw fy llais, mi gollais gan. 

Fy hen serchawg, fryniawg fro 

Ni chaf ond prin ei chofio. 

Nid yfir o Dwyfawr iach, 

Darfu difyr dwrf Dwyfach. 

Aeth y Garn ymaith o gof — 

Bryn Engan, bron, i angof : 

Ac nid oes am oes i mi 

Un gobaith am Langybi. 

Fy enaid am Eifionydd 

Mewn hiraeth ysywaeth sydd. 

**.■*'*** Pedr Fardd. 



HIRAETH CYMRO AM EI WLAD. 



Wylo wrth rodio yr ydwyf ; ~ poeni, 
Ie, pan eisteddwyf ; 
Llwyr wael yw pob lle'r elwyf 
O'm gwlad Ian anniddan wyf. 



Er dewr rodio ar dir yr Eidal, 
***** 

Xeu yn Nghanan pe eawn fy nghynal, 
Yn ilawn — eto, ni allwn atal 
Na dofi hiraeth dyfal, — fy nhrallod, 
A'm myfyrdod am fy ardal. 

Pa les wna ffrwythydd, dolydd deiliog. 
Mvvyn aur ethol, imi'n hiraethog? 
Gwell ydyw creigiau gwyllt caregog 
Muriau dedwydd Cymru odiclog, 



FARDDONIAETH. 69 



A'r anwyl reieidr envvog — i bynciaw, 
A gwres eiliaw wrth ei dwfr grisialog. 



Edrychaf fi drwy ochain, — ar fwyngu 

Derfyngyich y Dwyrain : 
Ond p'le mae gwedd Gwynedd gain, 
Bro odiaeth ynys Brydain ? 

Gwely, gobenydd galed — o geryg 

I orwedd mewn syched, 
Wylaw a'r ddwy law ar led 
Am gynes fro i'm ganed. 

Ow ! na chawn, mewn llonach hwyl, 
Droedfedd o Wynedd anwyl i 
O ! na chawn o gwyn a chur, 
O hyll ond a liafur, 
Bridd-dy, fal gwely gwael-lun 

ddwy lath i eiddil un 
Orphwyso a gwywo gwedd, 
Brig einioes mewn bro Gwynedd ! 
****** 

O'm serch yr wyf yn perchi 
Lyth'renau ei henwau hi. 
***** 

Fy mherth'nasau goreu, gynt, 
Dedwydd imi nid ydynt; 
Ow ! son, fal meirwon i mi 
Ar hanes y'm Rhieni. 
***** 

Os fy Ner a. doethder da 
A rydd im' orwedd yma ; 
I'm mynwes mor ddymunol, 
Uwch fy nghlaij fyddai ar f'ol 
Arwyddo'r lie gorweddwn, 
Yn y llawr, a'r penill hwn: — 

" Awenawg wr o Wynedd,— o hiraeih 

A yrwyd i'r llygredd, 
Ar arall dir i orwedd ; 
Dyma fan fechan ei fedd." 

Fe allai, deuai ar daith, 
Damwain, ryw hen gydymaith 3 

1 ymdeithio heibio i hon, 
Ag wylo ar ei galon ; 



70 TRAETHAWD AR 

Darllenai'r pedair llinell, 
Yn iaith fad, ei burwlad bell, 
Gan och'neidio, wylo'n waeth, 

herwydd trymder hiraeth : 
Tanau euraidd tynerwch 
Gyffry, wrth fy llety llwch, 

1 eirio prudd arwyrain, 

A thrist wedd, wrth fy medd main, 
Minau a'm bron yn llonydd. — 



G. Cawrdaf. 



GWLEDD BELSASSAR. 



Ar ael y fron araul fry, 
Saif yr hoewlon syw freinlys : — 
Wyneb haul, a'i wyrap belydr, 
A'i serena' n gan mal gwydr. 
Aur telaid llawer talaeth 
A bro i'w euro a aeth, 
Wrth ystlys y llys mae'r lion, 
Grogedig erddi gwyrddion. 
A'u haeron draw ar irwydd 
Sy'n chwarae : a'u bloclau blydd 
Ym min nos y mynwesant 
Wlych y nen a'i lochi wnant. 
A phan y daw'r guwawr gain 
I agor dor y dwyrain, 
A^orant eu brig araul, 
A'u mynwes i wres yr haul. 

Euphrades sydd yn ffrydio — drwy ganol 

Y dref wirodiaethol, drwy farw-deithio, 

Fel un fai'n dymuno— rhoi adlewych 

I bob rhyw wrthddrych iawnwych yno. 

* * * * Ieuan Glan Geirionydd, 



DINYSTR JERUSALEM. 



Ys anwar filwyr sy'n rhyfela, 
Enillant taniant gastell Antonia ; 



FARDDONIAETH. 71 

Y gampus Demi a gwympa — cyn pen hir ; 
Ac o malurir gem o liw eira. 

Wele, drwy wyll belydr allan— fHamol 
A si annaturiol ail swn tararu 
Mirain Demi Moriah'n dan — try'n ulw — 
Trwst hon clyw acw'r trawstiau'n clecian, 

Yr adeiladaeth ddygir i dlodi, 
Be b'ai cywreiniach bob cwr o hcni, 
Tewynion treiddiawl tan a ant drwyddi, 
Chwyda o'i mynwes ei choed a'i meini ; 
Utbr uchel oedd, eithr chwal hi — try'n llwcb ; 
A drych o dristwch yw edrych drosti. 

Fflamau angerddol yn unol enynant, 
Diamau, y Iwyswyeb deml a ysant 

Y dorau eurog, ynghyd a'r ariant, 

Y blodau addurn a'r cwbl a doddant, 
Wag anedd ddiogoniant — gyda bloedd 
Hyll bwyir miloedd, lie bu roi moliant. 

Llithrig yw'r palmant llathrwyn, 
Mor gwaed ar y marmor gwyn. 
***** Ebenezer Thomas, 

Hyderir, bellach, fod y darllenydd wedi cael ei fodd- 
loni ag engraffau barddonawl diledry w ; y mae yr awd~ 
wyr a ddetholwyd oil, yn dangos y gallant osod allan 
syniadau addas a theilwng, hyd yn nod, yn ol rheolau y 
gynghanedd, er ei manyled ; prin y gellir dywedyd fod 
nemawr air yn yr holl ddyfyniadau blaenorol, nad oedd 
ei lwyr eisiau yn y gwaith ; y maent yn darllen yn 
esmwyth, ac yn hyfryd ; ac yn sicr o gael argraff ar 
feddwl y darllenydd ; oblegyd y mae y gwrtbrychau yn 
cael eu paentio, a llaw gelfydd o flaen ei lygaid. Y 
mae gwaith Gronwy Owen yn gelfyddgar, ac yn llith- 
rig ; darluniad lolo Morganwg o echryslonrwydd rhyfel 
yn naturiol, ac yn rymus ; awdl arddwriaeth D. Ddu, yn 
addas o ran ei syniadau, a'i chynghaneddion yn dlws ac 
yn ddifyrgar ; y dylif gan D. lonawr, yn gyffrous ac yn 
nerthol ; anerchiad Gutyn Peris, yn effeithiol, ac yn 
esmwyth; englynion henaint R. ab Gwilym Ddu, yn 
brofiadol ac yn ddwys ; marwnad Sir T. Picton, gan 



72 TBAETHAWD AR 

Gwallter Mechlin, yn gampus ; y mae yr ysbryd sydd 
yn rhedeg drwyddi yn dangos mawr wrthwynebiad i 
ryfeloedd a thy wall t gwaed ; ac fod y fuddugoliaeth 
fwyaf yn ddrud iawn i'r enillwr ; a theimladau yr enill- 
wyr yn gymysgedig iawn o lawenydd a galar ; molawd 
Ynys Prydain, gan Dewi Wyn, yn gyfoethog mewn 
darluniadau mawreddog ; anercbiad Dewi Wyn a R. ab 
Gwilym Ddu, gan Pedr Fardd yn synbwyrol, ac yn gel- 
fydd; biraeth Cymro am ei wlad, gan Cawrdaf, yn 
siarad iaith natur ei hun ; y darluniad o hen gydymaith 
yn dyfod at ei fedd, mewn gwlad estronawl, yn ddam- 
v/einiol, braidd, yn fwy nag a all natur ei ddal ; gwledd 
Belsassar, gan I. Glan Geirionydd, yn benigamp ; di- 
nystr Jerusalem, gan Ebenezer Thomas, yn danllyd, ac 
awenyddol dros ben. 



FARDDOMAETH. 73 



AM Y PEDWAR MESUR AR UGAIN. 



Dosbarthir y pedwar mesur ar ugain yn dair rhan ; 
sef, Englyn, Cywydd, ac Awdl. 



AM ENGLYNION. 

Dau ryw englyn, neu ynglyn, sydd ; sef, englyn unodl, 
ac englyn proest ; y mae tri math o englynion unodl ; 
sef, unodl union, unodl cyrch, ac unodl crwca. 

1. ENGLYN UNODL UNION. 

Y mae pedair llinell i fod mewn englyn unodl union; y 
Uinell gyntaf yn cynwys deg sill ; yr ail yn cynwys 
chwech ; a'r ddwy olaf yn cynwys saith bob un. Gel- 
wir y ddwy linell gyntaf yn baladr ; trefn gosodiad y 
geiriau yn y paladr sy fel y canlyn ; sef, os cynghan- 
edd sain a ddefnyddir gofelir am i'r rhagwant * neu yr 



* Y mae bardd Nantglyn yn galw Gwant yn Rhagwant, a Rhag- 
want yn Gwant ; hyny ytlyw, rhagwant y geihv ef yr orphwysfa gyntaf 
mewn llinell, a gwant y geilw efe yr ail ; dywed fel hyn, 

"Gellir rhoddi gosodiad cyntaf y sain, sef, y rhagwant, y'mhob 
Toddaid o'r sill gyntaf i'r bedwaredd ; ond rhaid i'r ail osodiad, sef y 
gwant, fod bob amser yn y burned sill." — Gwel tudal. 124 o'r Ieith- 
ddiir. 

Dywed Iolo Morganwg fel y canlyn, 

" Toddaid a wneir o gysswllt dwyfraich o'r Gyhydedd wenn mewn 
modd neilldnol ; neu fann o'r Gyhydedd wenn ag un o'r Draws yn yr 
un modd ; a llymma'r ffordd y bydd y bannau ; y bann cyntaf a fydd 
o'r Gyhydedd wenn, fel hyn ; sefo bedair rhann. Gwant, Rhagwant, 
Gobenydd, a gair Toddaid ; rhaid bod y rhagwant yn wastad ar y 
E 



74 TRAETKAWD AR 

ail orphwysfa yn y llinell gyntaf, fod yn y burned sill., 
fel hyn, 

Gwlad milwyr arwyr | eirioes 

Yna diwedd y gair arwyr, sef, wyr yw y rhagwant ; 
rhifer y sillau, a cheir fod pum sill o ddiwedd arwyr, i 
ddechreu y llinelh Y gwant, neu, yr orphwysfa gyntaf 
yn y llinell, yw diwedd y gair milwyr, sef, wyr ; gellir 
gosod y gwant, sef, yr orphwysfa gyntaf ar y sill a 
fyner o'r gyntaf i'r bedwaredd : traethir ar hyn yn 
mhellach : gwelir mai oes yw y brifodl yn y llinell 
uchod, ac y mae saith sill yw ei hyd, gan hyny rhaid i'r 
darn sydd fw dilyn, sef, y gair cyrch fel y gelwir ef, 
fod yn dri sill ; ac yna bydd yn ddeg sill, fel hyn, 

Gwlad milwyr, arwyr eirioes,— gwlad doniau, 
Gwlad dynion gwareiddfoes, 

y gair cyrch yw gwlad doniau, yr hwn sy'n cynghan- 
haneddu gydair gwlad dynion yn yr ail iinell. Rhifer 
y sillau yn y*lfenell uchod, a cheir ei bod yn cynwys 
deg ; a'r ail yrt cynwys chwech : a diwedd yr ail Iinell 
yn cydodli aVoes yn y llinell gyntaf. Dyna y paladr. 
Gelwir y ddwy iinell ddiweddaf mewn englyn ynesgyll; 
cynhwysant saith sill bob un, ac y mae diwedd y ddwy 
i gydodli a diwedd y ddw r y fraich, neu, Iinell yn y pal- 
adr fel hyn, 

Boed iti rwydd Iwydd heb loes 

Du ragfarn nac un drygfoes. Daniel Ddu. 

a gofaler am fod y gair diweddaf yn y llinell nesaf, neu 
y diweddaf oil yn yr englyn yn un sillafog. Y mae gan 

"bummed sill, a'r gwant yn unodl a'r rhagwant ar yr un a fynner o'r 
psdair sill cynteftgion." — Gwel Cyfrinach y Beirdd, tudal. 95. 

A dywed y Dr. Owen Puw fel y canlyn ; — 

"Rhagwant, The advanced division, a term in prosody for the ac- 
cented part of the second pause of a verse of Unawdl union, or the fifth 
syllable, concatenating with a preceding sound. 3 '-— Gwel y Geiriadur 
dan y gair Rhagivant. Tybiwyd yn rheidioi wneud y sylw hwn fel 
Xia byddo y bardd ieuanc mown dyryswch. 



FARJDDONIAETH. 75 

y bardd ryddid i arfer yr un a fyn a'i gair unsill, neu 
ddausill, neu yn rhagor yn y gair prifodlawg yn y llin- 
ell gyntaf, ond rhaid i un o'r ddwy linell ddiweddaf 
feddu gair un sillafog yn y brifodl. 

Y mae dau fath o gyrch yn perthyn i englyn unodl 
union ; sef, cyrch cynghanedd fel yr un uchod, neu 
gyrch awdl ; fel hyn, 

Y dduwiol dorf a ddeuant — o'r ddaiar 
A llachar llewy chant. 

Yma y diwedd y gair llachar. sef, ar sydd yn cydodli 
a diwedd y gair daiar yn y gair cyrch :~ daiar, llachar ; 
ac y mae y cydseiniaid, sef, yr 11 a'r ch, yn y gair 
llachar, yn ateb i'r 11 a'r ch yn y gair llewy chant, 
megys y sylwyd o'r blaen ar natur y gynghanedd. 
Rhoddwn yn awr engraffau a'r gwant ar wahanol sill- 
au ; dyma un a'r gwant ar y sill gyntaf oil, nodir y sill 
He bo y gwant a'r rhagwant a llythyrenau Italaidd : 

Englyn a'r gwant yn y sill gyntaf, 

Gwen a rhywiog len ragluniaeth,— nwyfiant 
O nefawl wybodaeth ; 
Dylif o ysbrydoliaeth 
Yw dawn a ffrwd awen ffraeth. G. James. 

Arall a'r gwant yn yr ail, 

Och loes ! och, eil-loes, och, alar, — durew ! 
Och ! dori mor gynar, 
Ireiddwen gangen a'i gwar 
Flodeuyn i foi daiar. Bardd Nantglyn. 

Arall a'r gwant yn y drydedd, 

Mae meillzon gwyniow ugeiniau, — lliwdeg, 
Yn dilladu'r caeau ; 
A gwisgir, paentir pob pau, 
Fel Eden a heirdd flodau. Daniel Ddu. 

Arall a'r gwant yn y bedwaredd, 

Cefais ormod clod am ddwyn cledd,- >ces wg, 
Ces wen byd, a'i fawredd, 
Gwel y fan, i fychan fedd, 
Y deuais yn y diwedd. Gutyn Peris. 



76 TRAETHAWD AH 

Gellir wedi cael y gwant a'r rhagwant } T n rheola 
megys yn yr engrafiau dywededig, orphen y llineil 
gyntaf o'r paladr, trwy ddodi o un hyd yn bedwar sill 
yn y gair cyrch ; ond sylvver ni ddylai y llineil fod yn 
liwy na deg sill trwy y gwant, rhagwant, prifodl, a'r 
gair cyrch ; dyma englyn a'r gair cyrch yn un sill, 

Gwivv fwa trilliw i fyd drylliog, — rhoed 
Er hyder calonog: 
Na anghred a hwn y'nghrog, 
Nid dylif nod taweiog. N. 

Aral! a'r gair cyrch yn ddau sill, 

Hedydd yn brydydd bwriadawl — a gyrch, 
A gorchest bylgeiniawl, 
I weini'n bur a wen awl, 
Cynar ei gerdd, can i'r gwawL Iolo MoRGAl 

Aral! a'r gair cyrch yn dri sill, 

Otr len ei farwol anedd— o'i ogylch 
A egyr ar ddhvedd; 
Daw'r afrifawl dovf ryfedd, 
Feirwon byd, i farn o'u bedd, R. ab G. Ddu, 

Aral! aVgaii cyrch yn bedwar sill, 

Briw. braw, brwyn ! mawi gwyn gaeth ! — bradwy, yn awr, 
Brydain wen, ysywaeth ! 
Bros Gymru lien ddu a ddaetb ; 
Anlmddwyd awenyddiaeth. GUTYN PERIS. 

Gellir dechreu englyn unodl union gyda'r gy- 
nghanedd groes, neu'r gjnghanedd draws, ntu'r gy- 
nghanedd lusg* os dewisir; ac ni raidgofalu am want na 
rhagwant yn y rhai hyn ; ond os caniata y synwyr, 
disgyna yr orphwysfa yn ddigon esmwyth ar y burned 
sill ; megys, 

Paradwys wemp, prid y son, — Eden deg, 
Yn dwyn dail a meillion 
O'i bamgylch ogylch — eigion 
Y mor hallt yw muriau hon, Dewi Win, 



FARDDONIAETH. 77 

A rail yn dechreu a chynghanedd lusg, a'r orphwysfa 
yn y burned sill, 

Mae ynddi brid neint go-didog,— coedydd, 
Ac adar asgellog; 
Ardal eiriau lie can cog, 
A'r dinam gor adeiniog. G. PadaRN, 

A rail heb yr orphwysfa yn y burned sill, 

Dacw ruthriad y chwyrn gadau, — a'u swn 
Yn dadseinio'r creigiau, 
A dynion gwylltion yn gwau 
Drwy bylor a dur belau! G. CaWRDAF. 

Gellir diweddu englyn a phob cynghariedd ond y 
gynghanedd lusg, ond nid nior gymeradwy yw cy- 
nghanedd sain yn ei diwedd,er nad ellir dyweyd dim yn 
ei herbyn, gyda golwg ar y rheolau; dywed un awdwr 
dysgedig, " W. Wyn a feiodd Oronwy Owain am ei 
fynych arferiad o'r cynghaneddion sain a llusg yn ei 
Gywydd y Farn ; er, fe allai, eu bod yn fwy goddefol 
raewn Cywydd nac Ynglyn. YDuo Fon a ymddi- 
heurodd yn erbyn y Gwyn, fod iddo ryddid i ddewis y 
cynghaneddion a fynai. Mae hyn yn deg. ' Ond os 
cyfansodda bardd i foddio rhywun heblaw ef ei hun, 
mae rhyddid i'r rhywun hwnw farnu pa gynghaiiedd 
sydd yn seinio yn fwyaf peraidd yn ei glust ef. I gloi 
Ynglyn dymunem ni gael cynghaaedd groes. Barned 
pawb yn ol ei archwaeth.'' 



II. ENGLYN UNODL CYRCH. 

Cyniiwysa englyn unodl cyrch bedair braich, a chyn- 
hwysa'r breichiau saith sill bob un ; y ddwy fraich 
gyntaf yn cyfodli fel esgyll englyn unodl union; ac y 
mae y drydedd linell yn odli yn wahanol gan gyrchu 
sill o ganol y bedwaredd linell i'w hatal, a chyfodla y 
bedwaredd linell a'r ddwy gyntaf o hono fel hyn, 

Ow dyn, bryfyn brau, afiach, 
Yn dwyn ei bwn, adyn bach; 



78 TRAETHAWD AR 

Rhag ei weled rhed yr haul, 

Wres araul, yn brysurach. Dewi Wyn . 

Arall, 

Ni char yr Ion, imion wr, 

Enaid un anudonwr; 

Cyn hir, e lyncir i lyn, 

Y gelyu a'r gwrthgiliwr. D, Ddu, Eryri. 



III.-ENGLYN UNODL CRWCA. 

Cynhwysa englyn unodl crwca bedair braich, y ddwy 
gyntaf yn saith sill bob un, fel paladr unodl cyrch, a'r 
ddwy olaf yn doddaid o un sill ar bymtheg rhyngynt 
fel paladr unodl union; ond fod y gosodiad yn y llinell 
olaf i gydodli a'r gair cyrch hyny, yn nghyd a'i osodiad 
yn y gwrthwyneb yw'r rhagor sy rhyngo ag unodl 
union, fel hyn, 

Gwyr errvvog o wroniaid 

Yn hanu o Gymru gaid ; 

Y dydd blin da oedd y blaid— o ddewrion 

A mawrion Omeriaid. Pedr Fardd. 

Deuryw englyn proest sydd, sef proest cyfnewidtog 
a phroest cadwynodl. 

IV.-AM BROEST CYFNEW1DIOG. 

Cynhwysa proest cyfnewidiog bedair braich, a chy- 
nhwysa pob braich saith sill, a rhaid fod yr un gydsain 
yn niwedd pob braich, os cydsain fydd diwedd y brifodl; 
ond y mae'r llafariaid terfynol i'w newid yn yr amryw- 
iol odlau, fel hyn, 

I Adda hil eiddil oil, 

Aeth yn etifeddiaeth fall; 

Hen Hunan a'i hamcan hyll, 

Trodd y pwynt i raddau pell. Gwyndaf Eryrt. 

Arall, a rhai o'i geiriau prifodlawg yn lliaws-sill ? fel 

Chwimwth rhed fy nychymyg • 
Mi a'i gwelaf i'm golwg; 



FARDDONIAETH. 79 

Hwut i'w hir daith, antur deg, 

Ar y mor i'r Amerig. Gutyn Peris. 

Arall chweban, o Rarnadeg Sion Rhydderch, ac yn- 
ddo gymeriad llythyrenol ; cyfansoddir proest hefyd o 
satth ban, sef nifer y llafariaid, 

Llawn yw'r tir lie ilenwir Hid, 

Llawn rhwysg beilch, llyna y rhod, 

Llawer rhai a lloriau'r hud, 

Llwau mawr a rhoi llym wad, 

Llwgr a broch hyll a gair brwd 5 

Llwyra bai mor ddall yw'r byd. Edmund Prys. 



V.—PROEST CADWYNODL. 

Cynhwysa proest cadwynodl yr un rhif o freichiau a 
phroeit cyfnewidiog, sef, pedair; a'r un rhif o sillau, 
sef saith yn mhob braich; a'r gwahaniaeth sy rhyng- 
ynt yw, am fod y llinell gyntaf o'r cadwynodl yn 
cydodli a'r drydedd linell, a'r ail yn cydodli a'r ddi- 
weddaf, fel hyn, 

Plwm du yn ysgythru'r coed, — 

Y gwellt yn fathrfa mewn gwaed— 
Malu a baeddu pob oed, 

Yn ddarnau, — drylliau tan draed. G, Cawed af. 

Arall, 

Byth tra bo na cho na cherdd, 

Nac un byw, nac Awen Bardd, 
Na dwr oer, na daiar werdd, 

Pery ei glod hynod hardd. GWALLTER Mechain. 

Arall, a'r gair diweddaf yn lliaws-sill, 

Aeth i fyd gwynfyd y gwawl, 

A'i ysbryd mewn nyfryd hwyl ; 
Medi mae yn myd y mawl, 

Ardderchog urdd ei orchwyl. Bardd Nantglyn, 

Arall yn terfynu mewn amrywiol acen, 

Daethym o'm gwlad fad, fro ferth, 

Yma i fyw mewn ammorth ; 
Och orfod gvvybod ei gwerlh, 

Er niwaid i'm bron eorth. G. Padarn. 



80 TRAETHAWD AR 

Arall yn terfynu mewn llafariaid, 

Beirdd a bon ffyddlon yn ffoi, 

Gan anheddwch, drwch di drai, 
Min y cledd awchlym yn cloi 

Grymusion, wrolion rai ! Dewi Wynn, 



AM GYWYDDAU. 

Tri rhyw fesur cywydd sydd, sef, Cywydd deuair, 
neu deufraich ; Cywydd llosgyrnog; ac awdl gywydd . 
Dau rhyw gywydd deuair sydd; sef, deaair byrion a 
deuair hirion. 



VI.-AM GYWYDD DEUAIR BYRION. 

Cvnhwysa deuair byrion ddwy fraich o bedair sill bob 
un, prifodl un yn lliaws-sill, a'r Hall yn un sill, ac ni 
waeth pa un a rodder yn nghyntaf, fel hyn, 

Treiswyr trawsion, 

I'n hiaith wen hon. Gro. Owain. 

Arall, o Ramadeg Sion Rhydderch, 

Gair clod gwr clau 
Geirwir gorau. 

D. S. Cysylltir deuair byrion a rhyw fesur arall 
weithiau, o herwydd ei fyrdra, a'i wendid wrtho ei hun, 
megys y canlynol, a thoddaid, 

""Gwaeledd gelyn 

Yw gwawd a gwyn : 

A fyddai doeth fodd y dyn, — drwy wrthladd, 

A barai angladd i ber englyn ? P. Fardd, 

Arall, w T edi ei gysylltu a. deuair hirion ac awdl 
gywydd. 

Haelaf hwyliad 

les i'w wlad 

Er dygiad tra diwygpol 

Ein gwlad rydd o ffydd Pab fFol 

1 loywddawn, trwy fawr ludded 

A nodded gwyr rhinweddol. Gutyn Peris. 



FARDDGMAETH. 81 

VTI.-AM GYWYDD DEUAIR H1RI0N. 

Cynhwysa deuair hirion ddwy fraich, o saith sill bob 
un, prifodl un yn lliaws-sill, a'r Hall yn un sill, a gellir 
rhoddi yr un a fynir o'r llinellau yn nghyntaf, sef, y 
lliaws-sill neu'r an sill, a'u newid bob yn ail fel yr elir 
yn mlaen, fel byn, 



Och! arch, erchwyn, grystyn gro, 

Cist hirnos, ceuaist amo. SlON Lleyn, 



Arall, 



Gwae ! wired yw gair y doeth, 

Y.daw gofid o gyfoeth. Dewi Wyn. 

Ar y gwir mae rhagoriaeth, 

O'm lleddir am wir, ba waeth ? Ieuan Tew, 

Arall, 

Ni chydfydd awenydd war 

A dynion dybryd aawar. Gro. Owain, 

Y tir gwyllt mewn tor gelltydd, 

Egin a ddwg yn ei ddydd. Ieuan Brydydd HlR. 

Arferir deuair hirion yn fynych mewn barddon- 
iaeth, oblegyd fod y fath felysder yn ei sain, a'r fath 
rywiogrwydd yn ei blethiad ; gwneir weithiau gy- 
wydd o gryn feithdra yn terfynu ar yr un brifodl 
megys, 

Tynu mae'r byd at anwir 
Enllibio a gwawdio Gwir ; 
Troi wyneb at yr anwir 
Bradychu, a gwerthu Gwir. 

Robert Williams, Eifionydd, 

D.8. Er y cyfrifir ei fod yn gryn orchest plethu 
cywydd yn synhwyrol, a'run gair yn terfynu pob llinell 
megys uchod, eto cywydd anewidio ei brifodl a gyfrifir 
felysaf megys, 

Hedoild, ymgasglodd pob gwynt, 
Dywibiodd i'r deheu-bwynt, 

E 2 



82 TRAETHAWD AE 

I gyd weithredu'n llu lion 

A'r gygus ferwawg eigion. 

Byddinoedd lor o'r mor maith 

Taranawg, ant ar anwaith: 

Cymylau fyrddiynau dd'ant 

Yn heidiau cWai ehedant 

Ar wyllt wasgar gyda'r gwynt 

A'i adenydd chwyrn danynt : 

Duon oedd ei edyn ef 

Yn llenwi yr holl wiwnef. Dafydd Ionawr, 

VIII.— AM GYWYDD LLOSGYRNOG. 

* Cynhwysa cywydd Uosgyrnog ddwy fraich, neubedair, 
os mynir, o wyth sill bob un, a braich o losg'wrn o saith 
sill yn nglyn ag ef, trwy i'w ganol fod yn cydodli a. 
pbrifodl y breichiau blaenorol, a : i ddiwedd yn terfynu ar 
odl wahanol ; fel byn, 

Duw goreudeg a waredodd 

Ei dda weision a ddewisodd ; 

E rwygodd y mawr eigion. Gwyndodyn. 

Gellir cysylltu dau oVrbai'nynngbyd, ac arferir weith- 
iau awdl gywydd yn gysylltedig ag ef, megys, 

Ond ei rinwedd, iawn dirionwch, 

I ni rhoddodd Ion yr heddwch, 

O'i dadolwch da diiys ; 

Ar lwydd ei ras rhwydd rhoes rad 

Ddiwalliad.ei dda 'wyllys. Bardd Nantglyn„ 

A rail gyda th odd a id, 

Pur y noddodd bob rhinweddan, 
A chyhuddodd ddrwg fucheddau, 
Yn ei deithiau benditbiol ;— 
Er neb ni throai yn ol ; — llafuriai y 
' Treuliai a feddai yn ufuddol. GuTYN Peris. 

IX.-AM AWDL GYWYDD. 

Y MAEmewn awdl gywydd ddwy fraich yn cynwys saitb 
sill bob un, ac y mae yr orpbwysfa yn yr ail fraich yn 
cydodli a'r brifodl yn y gyntaf, pa un bynag ai un sill ai 
ychwaneg fyddo y gair prifodlav/g, megys, 



FARDDONIAETH. 83 

Dygn adwyth digwyn ydoedd, 

Tros oesoedd tra y Saeson. G. Owain. 

Arall a'r gair prifodlawg yn un sill, 

Mewn cerdd lanwaith, berffaith bydd 

Awdl gywydd odlig awen. P. Fardd. 

Gellir cysylltu dau o'r rhai'n yn nghyd, neu ei gysylltu 
a rhyw fesur arall fel y byddo yn fwyaf cyfleus. 



AM AWDLAU. 

Dywed y Cadben W. Middleton am awdl fel y canlyn ; 
" Awdl yw caniad o amryw fesurau, yn ol arfer sathr- 
edig ; eithr wrth gerdd y tri phrif- fardd, a dull Cyn- 
ddelw, ac arfer holl ieithoedd Europia, ni ddylai onid 
un mesur fod yn yr un caniad ; a pha fesur y dechreuer, 
cynal hwnw drwy yr awdl, pe gorchesty beirdd fyddai : 
ac os hir fyddai'r caniad mae'n rhydd newid y brifodl. 
Wyth mesur awdl y sydd ; cyhydedd, toddaid, gwawd 
odyn, hupynt, cadwyn fesur, cyrch a chwta, clogyrn- 
ach, a gorchesty beirdd. " 

Y mae newidiad wedi cymeryd lie yn hyn ; oblegyd 
defnyddir y pedwar mesur ar ugain mewn awdl, gan 
amryw o'r prif-feirdd ; ac awdl y gelwir cyfansoddiad a 
gynhwysa lawer llai na phedwar ar ugain o'r mesurau. 

X.-AM DODDAID. 

Cynhwysa toddaid ar ei ben ei hun ddwy fraich, v 
gyntaf yn ddeg sill fel unodl union ; a'r ail yn naw sill, 
a'r orphwysfa, yr hon, dymunol fyddai ei chael ar y 
burned sill, yn cydodli a'r gair cyrch fel hyn, 

Praw y seren, prysura ! — gwel Gomer ; 

Tad yw a philer tud hoff Walia. P FARDD, 

Dau yn nghyd fel hyn, 

Ceir i'w adrodd fel 'rwy'n crwydro — daiar, 
Yn war heb gyraar i ymgomio : 



84 TRAETHAWD AR 

Mae'm iaith cleg eilwaith ar gilio — yn Ian 
Draw i ddiyngan diroedd ango ! 

I. G. Geirionydd, 

Cysylltir y mesar hwn ag un arall weithiau, megys, yr 
un a gar-lyn a. deuair hirion. 

Per awdl wen hyawdl o'n hiaith 
A gorona gywreinwaith : 

Ei seiniau gwiw sy enwog waith, — os rhydd 

Synwyr, awenydd sain ar nnwaith. P. Fardd. 

XI.- AM FYR A THODDAID. 

Cynhwysa byr a thoddaid wyth braich, y ddwy gyntaf 
fel paladr unodl union ; yn un sill ar bymtheg rhyng- 
ynt, a phedair braich yn ddilynol o wyth sill bob un 
yn cydodli a'r rhai cyntaf, a thoddaid o un sill ar bym- 
theg yn nglyn wrth hyny, ar yr un brifodl ; fel hyn, 

Torwyd, datodwyd tidau — gwyr AfFrig 

Er hoffrwydd i'w breintiau, 

Acw, dyned fu'r cadwynau ! 

Elwa dynion ail eidionau ! 

Ni bu cyllyll neu bicellau 

Yn darwain noethach driniaethau ; 

SlOR fu rydd rwygydd yr iau, — dadglymodd, 

Llwyddodd ei allweddau. Bardd Nantglyn, 

XII.— AM HIR A THODDAID. 

Cynhwysa hir a thoddaid chwe braich; pedair o 
honynt yn ddeg sill bob un, a thoddaid o ugain sill yn 
nglyn a hwynt, ac yn cydodli ; fel hyn, 

Mae paganiaid yn mhob pau i gwyno, 

Mae digon o wahoddion o'u heiddo; 

Hen Edom enwawg hi yn dymnno, 

Hir bu anialwch Arabia'n wylo 

O ! cychwynwch cewch yno — eich cyfarch 

Ar benau hybarch Horeb a Nebo. Dewi Wyn 

Arall, 

Rhyw olwg hagr yw gwel'd mam a'i dagrau, 
Hyd ddwyrudd IwydioD, wynion ddefnynau, 



FARDDONIAETH. 85 

Ei baban tirion, a'i weinion enau 

Yn bur anwyl yn sugno'i bronau, 

A'i dillad yn rhwyg dyllau, — ar dwmp grug 

Gwael, a barug, yn disgwyl y borau. G. Cv.VRDAF, 

A'r cymeriad llythyrenol ynddo, 

Poenau a gofid ein Pen a gafodd, 
Poen a du lafur, pan y dolefodd, 
Poen a loesau mawrion, pan lesmeiriodd, 
Poen i'w gorff anwyl, pan y gorphenodd, 
Poenau arteithiau a'i todd, — a diau, 
Poenwyd yr angau ei hun pan drengodd. 

R. AB GWILYM DDU. 

XIII.— AM WAWDODYN BYR. 

Cyniiwysa gwawdodyn byr bedair braicb, dwy o honynt 
yn naw sill bob un, a tboddaid o bedair sill ar -bymtheg* 
yn nglyn wrthynt, ac oil yn cydodli ; fei hyn, 

Awel dyner fy hen wlad anwyl 
A oedai ddyddiau, oriau f arwyl ; 
• O ! biysia enwog breswyl — i'r meddiant 

Cu y dynesiant — min cadw noswyl. 

I. Glan Geirionydd. 

Aral!, 

Parhaol wrthrin blin, beb lonydd, 

Rhwng y ddwy gwiwdawd, difrawd efrydd ! 

Ys dir, gwisgasai Derwydd — ryw gudded, 

Rbag eu gweled yn rhwygo'u gilydd ! Gutyn Peris, 

XIV.-AM WAWDODYN HIR. 

Cyniiwysa gwawdodyn hir cbwe braich, pedair o hon- 
ynt yn naw sill bob un, a'r ddwy ereili sef y toddaid yn 
bedair siUar bymtheg-, fel toddaid gwawdodyn byr, fel 
hyn, 

Er mawr lesiant o'r amryw lysiau, 

Dyn diwybod sy'n dwyn ei dybiau 

I Dduw osod rhai yn ddieisiau ; 

3arnu yn aflesol, radol reidiau, 

Ami ddail fel y mel ddiliau— ddibrisir, 

Y rhai rii wyddir eu"rhinweddau. Gutyn Peris, 



86 



TRAEfHAWD AR 



Arall, 



Cawn i'w yfed y cynhauaf*win 

Eto o gerdded at ei gorddin, 

Hafal i'r grisial yw'r gaer iesin, 

Rhyfedd fawr anedd y nef Frenin ; 

Mawl Iesu yw'r melyswin — pur wleddau 

Nid arlwyadau dirol Odin. D. Ddu ? EryrL 

XV— AM HUPYNT BYR. 

Cynhwysa hupynt byr ddwy fraich, y gyntaf yn bed- 
air sill, aY ail yn wyth sill, ar y gyhydedd draws, a 
chydodla y bedwaredd sill oY ail fraich aY fraich gyntaf, 
ac ymae ei ddiwedd ar odl wahanol fel hyn, 

Yn ein cerddi 

Gwallus ini golli synwyr. P. Fardd, 

Awdl o ddau yn nghyd, 

Dy ddiddanwch 

A'th ddifyrwch, waethaf fwriad, 

Yw eu clwyfo 

A'u dolurio, dial irad. Daniel Ddu. 



XVI— HUPYNT H1R. 

Cynhwysa hupynt hir dair braich, y ddwy gyntaf yn 
bedair sill, a'r ddiweddaf yn wyth sill, ac yn cydodli fel 
hupynt byr; fel hyn, 

Pob graddolioo, 

Dan eirf gloewon, 

Is lrywyddion, weis llueddawg. 

Ac yn atebol iddo, 

Pob cerddorion, 

A'u llais mwynion, 

Oil ymuno'n gorff llumanawg. Dewi Wyn, 

Arall, 

Ysgrifenydd, 

Myg areithydd, 

Deg areilydd, di gwerylon : - - 

Hynafieithydd, 

A chyfieithydd, 

lawn gyweirydd, enwawg wron, . Gwyndaf. 



FARDDONIAETK. 87 



XVII.— AM GLOGYRNACH. 



Cynhwysa clogyrnach bum braich, y ddwy gyntaf yn 
wyth sill bob un, acyn cydodli; a'r ddwy nesaf, yn bum 
sill bob an, ac yn odii yn wahanol ; a'r olaf o chwa sill, 
a'i chanol yn cydodli a'r ddwy fraich nesaf ati, a'r 
diwedd yn cydodli a'r breichiau cyntaf, fel hyn, 

Ni chair hylwydd wych reolaeth, 

Na gwiw syniad un gwasanaeth ; * 

Gafael na gofeg 

Mewn dim yuia'n deg, 

Heb wiwdeg wybodaeth. Gqtyn Peris, 

Arall o Ramadeg Sion Rhydderch, 

I'w thai eleni waith haelionedd, 

Ami yw lluniaeth mal y llynedd, 

I gaer ragorawl 

Ac arfaeth gwirfawl 

Amodawl ymadwedd. S. Fychan. 



XVIII. -AM GYRCH A CHWTA. 

Cynhwysa cyrch a chwta wyth braich, o saith sill bob 
un, a'r chwe braich gyntaf yn cydodli; ac odl y seith- 
fed yn wahanol, ac yn cydodli a'r orphwysfa yn y fraich 
olaf fel awdl gywydd, a diwedd yr olaf yn cydodli a'r 
rhai cyntaf, fel hyn, 

Y gwyr doeth gywir deithi, 

Yn nghanol gwae, yn nghyni, 

Derbynient, rhag dirboeni 

Gyfodiad o'r gofidi: 

Duw a rydd ar daer weddi, 

Adnewyddiad i'w noddi; 

F' arwain y rhai'n i wir hedd, 

At rinwedd, o'u trueni. D. Ddu, Eryri, 

Arall yn odii ar acen wahanol ; fel hyn, 

Neud heb waged d, tebygu 
Mae ein Seren gymen gu 
I'r un hj^ar, wen, wiwgu 
A'i thxem-ar Fethi'em a fu; 



5 TRAETHAWD AR 

At y preseb wynebu 

Wnai o bell elywell nos du: 

Yr un modd mewn Uwyrfodd lion 

Tywysed hem at Iesu. P. Fardd. 

XIX.-AM GYHYDEDD FER. 

Cynhwysa cyhydedd fer bedair braich, o wyth sill 
bob un, ac yn cydodli ; fel hyn, 

Aed, war enaid, aed, wr union, 

Aed ragorwalc]| diwair, gwirion, 

I fro Iesu fry a'i weision ; 

I'r gain gaerau a gwen goron. Gro. Owain. 

XX.— AM GYHYDEDD HIR. 

Cynhwysa cyhydedd hir dair braich, y ddwy gyntaf 
yn bum sill bob un, ac yn cydodli; aV drydedd fraich 
yn naw sill, a'r burned sill o honi yn cydodli a'r lleill, 
a'i diwedd yn terfynu ar odl wahanol ; fel hyn, 

Er astrus rwystrau, 

Dyrus flinderau, 

Gwrthwynebiadau, gwarth enbydus, 

Ac yn atebol iddi, fel hyn, 

Digas eu dygwyd., 

Dilyth eu dalhvyd. 

lawn eu harweiniwyd yn orhoenus. Gwyndaf. 

XXI.— AM GYHYDEDD NAW BAN. 

Cynhwysa cyhydedd nawban bedair braich o naw 
sill bob un, ac oil yn cydodli ; fel hyn, 

Lie bu gwenwyn a hyll baganiaeth, 

I bav/b oddef o dan babyddiaeth, 

Llaw goleuni yn He gelyniaeth 

Diryvuai'r chwil-lys, drom orchwyliaeth. D. Ddu, Eryri. 

Arall o chwe braich, fel hyn, 

Yn awi y cwyaaf, »a_wyr canoedd 

ia'r 'nifail ate Ner y nefoedd : 
Areithio molawd, V'.?h y miloedd, 
I Huan a Lloer wra llaweroedcl; 
Rhoi addoliant i ryw eiddiloedd 
Na roe wybodawl er y bydoedd. Gutyn Peris. 



FARDDONIAETH. 89 



XXfl.-AM ORCHEST Y EEIRDD. 

Cynhwysa gorchest y beirdd dair braich, y ddwy gyn- 
taf yn bedair sill bob un, ac yn odli wyneb a gwrth- 
wyneb ; a'r fraich ddiweddaf yn saith sill, a'r bedwar- 
edd sill o honi yn cydodli a'r lleill ; ac wedi ei phlethu 
yr un fath ; a bydd diwedd y fraich hon yn odii yn 
wahanol ; fel hyn, 

Iach Iwydd, wech wlad , 

Hylwydd hwyliad, 

O'i rwydd wiw rad rydd yr Ion. P. Fardd. 

Gan fod y fath gaethiwed a chyfyngdra yn y mesur 
hwn wrtho ei hun, fe'i cysylltir yn gynredin a rhyw 
fesur arall, megys yr hwn a ganiyn a chyhydeddhir, 

MwynLad mewn bedd 

O wlad y wledd 

Wiw fad a fedd i fod fyth. 

Unodd ei enaid 

Fwyn gerdd ber ddi baid, 

A dirfawr ddeiliaid y fro ddilyth. Gutyn Peris. 

XXIII.-AM GADWYN FER. 

Cynhwysa cadwyn fer bedair baich, o wyth sill bob un 9 
ac y maent yn cydodli bob yn ail braich, a phob braich 
yn cyngbaneddu bob pedair sill, a rhaid i'r bedwaredd 
sill o'r drydedd fraich gydodli a'r bedwaredd sill o'r 
fraich gyntaf, a'r bedwaredd sill o'r fraich olaf gydodli 
a'r bedwaredd sill o'r ail fel hyn, 

Gwymp odiaethol gamp y doetbion, 

A'r hynawsion wyr hen, oesol, 

Gwau naturiol i gantorion 

O bil Brythou hylwybr, ethol. Gro. Owain. 



Arall, 



Iacb y glaniodd uwch gelyniaeth 

O dir alaetb daiarolioa, 

Hylaw diriodd i wladwriaeth 

Yr uwchafiaeth wir a chyfion. Gutyn Peris. 



90 TRAETHAWD AR 



XXIV.-AM DAWDDGYRCH CADWYNOG. 

Cynhwysa tawddgyrch cadwynog wyth braich o wyth 
sill bob un ; y pedair braich gyntaf fel cadwyn fer a'r 
pedair diweddaf fel hupynt hir, arhaid i'r bedwaredd 
sill o'r burned fraich fod o ? r un odl a'r bedwaredd sill 
o'r bedwaredd fraich ; fel y cysyllter y ddau ddarn yn 
nghyd; a rhaid i'r sill ddiweddaf o'r chweched fraich 
gydodli a'r ddiweddaf o'r bedwaredd, fel hyn, 

Sain ddireswm sy'n ddyryswch ; 

Gwn y gwyliwch ganau gwaelion : 

laith a chwlwm eitha' chwiliwch ; 

O wyr I ceisiwch eiriau cyson. 

Synwyr, cofiwch, yw'r prif harddwch ; 

A dymunwch wawdiau mwynion. 

Byth nac ofnwch ddiystyrwch, 

I'r byd cenwch, er bod cwynion. P. FaEdd. 

Yma y terfyna y pedwar mesur ar ugain cerdd dafod, 
inal yr arferir hwynt yn Ngogledd Cymru. Nid ydyw 
yr awdwr yn bwriadu cynyg codi un math o ddadl, sef, 
pa un ai Llawdden, ai D. ab Edmwnt a ddiwygiodd y 
cynghaneddion ; pa un a ddylid arfer pedwar ar ugain 
o fesurau, ynte mwy, neu lai, fyddai fwyaf priodol ; 
ond yn unig dymuna g-ael rhyddid i ddywedyd ei olyg- 
iadau ei him yn bersonawl ar y mesurau hyn. Nid 
ydyw efe heb wybod fod 11a wer o ymlyniad mewn am- 
ryw o'r beirdd wrth hen ddulliau a arferid gan ein hyn- 
afiaid ; ond paham y meddylir nad oes angen diwygio 
pethau yn y gelfyddyd farddonawl yn gystal ag mewn 
rhyw gelfyddydau ereill ? a phaham yr ydym ni yn 
rhwym, yn y 19 ganrif i gadw yn gaeth at ddull ein hyn- 
afiaid, mwy na^- y mae cenhedloedd ereill yn gwneud 
hyny? Pa beth oedd yr iaith Saesonaeg drichan mlynedd 
yn ol, i'r peth yw hi yn awr ? Pa beth oedd ei barddon- 
iaeth y pryd hwnw mewn cymhariaeth i'r peth y daeth 
yn nyddiau Milton, Thomson, Young, Pope, Watts, ac 
ereill ? Pa beth oedd astronomyddiaeth cyn dyddiau 



FARDDONIAETH. 91 

Newton ? Gwel pob dyn diduedd fod cyfnewidiadau 
dirfawr, er gwell, wedi dygwydd yn yr holl bethau a 
nodwyd, a pha fodd nad ellir cyfnewid pethau er gwell 
yn ein mesurau bard don aw T l ninau ? Pah am y dys- 
gwylir i ni, sydd wedi eingeni yn oes y Rbyddid, fod tan 
rwymau llyffetheiriol, y canrifoedd tywyll ? Paham y 
rhaid i ni foddloni i garcharwisg y deuair fyrion, yr 
unodlcrwca, y cyrch a chwta, clogyrnach,y gyhydedd 
hir, g or chest y beirdd, cadwyn fer, a thawddgyrch 
cadwynog, &c. ? Paham y rhaid i ni ddilyn y cymer- 
iadau, a chaethiwed llawer o'r cynghaneddion ? Pa- 
ham y rhaid i hyd y gyhydedd derfynu yn ddeg sill 
mwy nag yn ddeuddeg ? Paham na fyddai englyn o 
fanau wythsill, yn annibynol ar y gair cyrch, mor gym- 
eradwy a'r englyn banau saith ? Paham na fyddai 
cywydd banau wythsill mor gymeradwy ag yw yr un 
presenol ? Gwell fyddai penodi ar ddeuddeg mesur a 
fyddai yn deilwng, na chael pedwar ar ugain a chant o 
fesurau na fyddent yn deilwng, ond o oes farbaraidd. 
Y mae y Cymry wedi myned yn gaethion o*u bodd, ac 
y maent wedi aros yn y caethiwed ; ond ymdetengys 
wrth agweddiad llaw T er o'n beirdd ieuainc enwog sydd 
yn codi, y rhai nad ydyw o un pwys yn eu golwg pa un 
a g % ant eu cyfrif ynfeirdd wrth fraint a defod beirdd 
ynys Prydain ai peidio, eu bod hwy yn penderfynu ar- 
feru eu rhyddid gyda goiwg ar y mesurau : anaml y 
gwelwn neb o honynt yn ymrwymo i gyfansoddi ar y 
pedw r ar mesur ar ugain ; ac ni chlywir neb yn bleidgar, 
i'r cwbl o'r mesurau, yn awr, oddigerth hurtiaid na ad- 
waenant brydferthwch barddoniaeth ; ac na foddlonir 
hwy a dim ond swn cydseiniaid yn ymfrwydro. Ych- 
ydig o'r llwyth hwn a geiryn Nghymru yn bresenol, 
wrth a welid ychydig o flynyddoedd yn^ol. Yr hyn a 
wnai llawer o'r hen brydyddion gynt, wedi gwrandaw o 
honynt ar adroddiad, neu ddarlleniad englyn, oedd cyf- 
rif ei sillau, a clrwilio y gynghanedd, ac os byddai y 
rhai'n yn ddifai, caent foddlonrwydd perffaith yn y 
gwaith; anaml y clywid neb o honynt yn galw un 



92 TRAETHAWD AR 

meddylddrych i gyfrif, gan ei gymeradwyo, na'i goil- 
farnu ; gadawent i'r rhai'n fyned heibio yn ddisylw ; 
ond yr oecld cywreinrwydd y gynghanedd, cleciadau y 
cydseiniaid, a chaethder llawer o'r mesurau yn rhoi 
gwledd iddynt. Ni fuasai yn ormod ganddynt drealio 
noswaith gyfan i son am y pethau rhyfeddol hyn gyda'u 
cyfeillion : nid beio yr hen bobl yr ydys am fod yn 
fanwl yn hyn ; ond synu yr ydys eu bod hwy mor 
hawddeu boddloni ; a body wisg farddonawlyn gwneud 
y tro yneu golwg heb enaid na chorff yn y gwaith. Yr 
oedd rhai gynt yn cymeryd eu rhyddid, ac yn tori y 
rheolau pan weinyddai hyny ryw gyfleusdra iddynt ; 
nid oedd hyn yn deg, oblegyd os ydyw y rheolau caeth- 
ion i gael eu goddef, yn rheolau barddoniaeth gymreig, 
dylid eu cadw hyd y byddo modd ; gwell fyddaidileu y 
mesurau mwyaf barbaraidd, a'f cynghaneddion mwyaf 
diles, neu eu gadael yn hollol, na chyfansoddi yn fon- 
gleraidd ac yn afreolaidd arnynt. 

Yr oedd genym ddosbarth arall yn Nghymru o feirdd 
gwahanol i hyn, y rliai a allent farnu priodoldeb, neu 
anmhriodoldeb meddylddrychau, ac ni ollyngent ddim 
oddi dan eu dwylaw heb ei fod yn. deilwng o'r enw 
barddoniaeth. Nid ydyw yr awdwr wedi anturio ar y 
tir hwn, sef, gwrthwynebu nifer o'r pedwar mesur ar 
ugain, heb fod wedi ymgynghori ag amryw o brif- feirdd 
Tywysogaeth Cymru, yn nghylch y mater; y rhai oil, 
heb eithrad, a ddygasant eu tystiolaeth yn erbyn y 
mesurau a ddynodwyd : ond dymuna efe gael ei ddyall 
yn egiur nad oes ynddo on tuedd i gael dileu y gy- 
nghaneddpe bydclai hynyyu. ddichonadwy ; ondynunig 
dymuna am gael gwaith teilwng ar y gynghanedd, os 
byddir yn ei defnyddio, neu ei gadael yn llonydd yn 
gwbl oil ; oblegyd, mewn gvririonedd, y mae llawer o'r 
darnau dyvwared barddoniaeth gynghaneddol a geir yn 
ein cyhoeddiadau misol o bryd i bryd, yn ddigon i fagu 
casineb yn meddwl pob dyn 1 nhwyrol yn erbyn bardd- 
oniaeth, gan beri iddo feddvvi mai sothach yw y cwbl a 
gynhygir i sylw y byd. 



FARDDONIAETH. 93 



EMYNAU- 



Y caneuon rhydd mwyaf cyffredin yn bresenol yn 
myso- y Cymry, yw eniynau ; ychydig a g*yfansoddir o 
gerddi gan neb sydd yn alluog i wneud hynny ; y mae 
yn wir fod ambell "gan ffyliaid" (Preg vii. 5), i'w 
chlywed ar hyd ein heolydd : a ffyliaid i'w gweled yn 
eu gwrando ; a ffyliaid yn eu prynu ; yrhyn a ddengys 
iselder golygiadau amryw o'r Cymry ar farddoniaeth ; 
a'u hanwybodaetb am yr hyn sy'n deilwng o'r enw. 
Cyfansoddiad caneuon anfoesol, ffol, ac annheiiwng, 
yn ngbyd a dr wg fuchedd ac annuwioldeb rhai a ystyrid, 
gan y werinos, yn brydyddion, a fu yn achos yn ddi- 
ameu, i ddarostwng cymaint ar y ddawn santaidd yn 
no-olwg y byd. Dawn y cysegr yw y ddawn farddon- 
awl, ac at wasanaetli dwyfol, rhinweddol, a moesol y 
dyiid ei chyflwyno. Y mae hon wedi ei chynal yn yr 
eglwys drwy yr oesau ; fe sonir fod Iachawdwr y byd 
gyda'i ddysgyblion pan y canwyd hymn, ar ol swperu, 
cyn gwynebu ar yr y storm fawr( Math. xxvi. 30). Yr 
oedd Paul yn cynghori yr eglwysi i addysgu a rhy- 
buddio eu gilyda " Mewn salmau, hyiimau, ac odlau 
ysbrydol (Col. iii. 16) ; a " Chanu a phyncio yn eu 
calonau i'r Arglwydd" (Epb. v. 19). Yrhyn a ddengys 
y dylai defnydd yr emynau, neu y salmau, fod yn ys- 
brydol, ac nid yn gnawdol, ac yn isel,fel y mae gormod 
o bethau a gyfansoddwyd dan enw emynau, gan ddyn- 
ion anwybodus yn mliethau Duw. Y mae y ffiloreg 
(stuff) mwyaf anweddus a chyfeiliornus wedi bod yn 
cael ei ganu rnewn cynulleiufaoedd lawer gwaith. 



94 TRAEIHAWD AR 

Dynion anwybodus yn cyfansoddi ; dynion anwybodus 
yn rhoddi y cyfryw gyfansoddiadau allan ; a dynion an- 
wybodus yn eu canu. Y mae llawer o dro i dro, wedi 
cymeryd arnynt y gorchwyl o ddethol emynau o waith 
amryw awduron, a'r rhai byny beb wybod dim eu hun- 
ain am farddoniaetb ; a pba betb anigen yw hyn na'r 
dall yn tywys y dall. Nid ydyw fod dyn yn dduwin- 
ydd da, ac yn enwog mewn pethau ereill, ynddigon i'w 
drwyddedu i ddethol emynau ; os bydd yn anwybodus 
am farddoniaeth ; megys yr oedd amryw a dorasant y 
gwaitb hwn iddynt eu bunain ; y gwir yw, ni chymer- 
odd yr un o'n prif-feirdd y gorchwyl hwn arno ; gan 
hyny, nid rbyfedd fod y gwaith wedi cael ei gyflawni 
mor salw lawer tro. Bai mawr llawer o'n hymnau yw 
iselder ac anmhriodoldeb syniadau ; anystwythder a 
chlogyrnwch ; iaith fratiog a gwael ; nid ydys yn go- 
lygu fod cymaint o angen am gyngbaneddion cryfion a 
digoll mewn emynau ; ond gweddus i'r prifodlau fod yn 
gywir o ran sain, neu beidio son am danynt ; pa beth 
sydd hacrach na niurnaw {murder) yr iaith drwy ys- 
grifenu llor am lloer ; or am oer ; po'n am poen ; 
giaad am gwaed ; tradnm traed, a myrdd o'r cyffelyb ? 
Gwell fyddai cyfansoddi emyn heb un cynhygiad am 
sain, nac odl, o'i mewn, nag anafu Hygad y darllenydd 
a'r fath wrthuni. Hefyd y mae llawer o gyfansoddwyr 
emynau yn ddiofal dros ben gyda'r aceniaeth ; ac felly 
yn cyfansoddi pethau nad oes fodd, o'r braidd, i neb eu 
darJlerj, na'u canu, ar eu hoi. Y mae y mesurau y cyf- 
ansoddir emynau arnynt mor luosog, fel na ddeuir i ben 
yma, a'u nodi bob yn un ; ond dodir rhyw nifer o'r rhai 
mwyaf hysbys ger bron y darllenydd. Dechreuwn 
gyda'r mesur 8 a 6, fel y gelwir ef : — 

Mae dyddiau gruddfan imi'n hir, 
Caethiwed Babel fawr ; 
O, na chawn deimlo'r Jubil fwyn, 
Yn agor dorau'r wawr ! 

Cynwys y llinell gyntaf o'r penill uchod wyth sill ; a'r 
ail chwe sill ; ac y mae yr acen yn disgyn yn naturiol 



FARDDONIAETH. 95 

ar y sillau canlynol ;— sef, y siilau sydd wedi eu dodi 
mewn llythyrenau Italaidd, 

Mae dydd — iau gradd — fan i-mi'n hir, 
Caeth-iitf-ed Ba-belfawr; — 

byddai yr aceniad a'r darlleniad yn wahanol iawn pe 
dodid y Uinell fel y canlyn, er na byddai ynddi ond yr 
un nifer o sillau, ac er y byddai y brifodl yn terfynu 
raewn un sill fel o'r blaen ; 

Mae am-ser-au grudd-ftm-ir'n hir : 

heb ei hacenu yn y dull uchod darllenai fel hyn, 

Mae amserau gruddfanu'n hir ; 

ac yna ni feddylai neb ei Bod wedi ei bwriadu yn 
llinell farddonawl ; a gellid cysylltu y Hall a hi fel y 
canlyn : 

Mae amserau gruddfanu'n hir 
Y caethiwed trwm mawr, 

Y caeth-iw-ed trwm mawr. 

Hyderir y gwasanaetba yr eglurhad uchod gyda llin- 
ellau ereill, fel na byddo angen ond yn unig ddodi y 
llythyrenau Italaidd er dangos y gwahaniaeth : ond i'r 
darllenydd sylwi, gwel fod yr acenion i fod ar yr ail sill 
yn y liinellau cyntaf, sef, dydd yr hwn sydd ran o 
dydd-iau ; a bob yn ail sill i ddiwedd y llinell ? sef, ar 
grudd, i, a hir. 

Mae'r gwaed a redodd ar y groes, 

oes i oes i'w gofio ; 

Rhy fyr, fydd tragwyddoldeb llawn, 

1 ddyweyd yn iawn am dano, 

Mae'r acenion ar y peniil hwn fel y canlyn: 

Mae'r gwaed a red-odd ar y groes 

oes i oes i'w gof -io 

Rhy fyr fydd tra-gwydd-o/-deb llawn 

1 ddyweyd yn iawn am dan-o. 

Wele yn canlyn linellau oV un hyd a'r gyntaf a'r 



06 TRAETHAWD AR 

drydedd o 5 r penill uchod ; ond y mae yr acen yn ddrwg 
dros ben ynddynt : 

Yr holl nefoedd yn dra hysbys : 
Neu fel un o adar y to : 

Os dodir yr acenion ar y sillau priodol, darllenir hwy 
fel hyn: 

Yr hoi I nef-oedd yn dra hys-bys: 
ISeufel un o ad-ar y to: 

Yr holl nefoedd yn dra hysbys, 
A ddengys ei gyfiawnedd. 

Neu fel un o adar y to 
A fai yn gwylio'i fywyd. 

Gydag ychydig o well ad gallesid en cael yn fwy Uith- 
rig, fely canlyn: 

Yr holl nef faior, y ffordd i'w lys, 
A ddengys ei gyfiawnedd : 

Buasai hyn yn cyfnewid yehydig ar y synwyr, y mae 
yn ddiau; ond buasai yn llawer mwy ystwyth. 

Yr wvf fi fel ad-er-yn to 
A fai yn gwylio'i fywyd. 

Y nesaf y sylwn arno y w yr wyth ac wyth ; sef 
penill yn cynwys pedair llinell, o wyth sill bob un: 

My/Y/r-io am y nef-o] fro 

Sy'n dwyn dy-dd/m-wch law-er tro ; 

Beth am bob mun-ud o fvsyn-had 

Yn oes-oedd mewn tra- gwydd-f^ wlad ? 

Nid ydyw yr acenion yn gywir yn y llinellau can- 
lynol : 

"Henffych i enw'r Iesu gwiw 
Syrthied o'i flaen angylion Duw." 

Dyma fel y derllyn weai ei acenu yn rheolaidd, 

Hen-ffych i enw'r Iesu gwiw 
Syrth-ied o'i flaen angylion Duw. 
Vly-gwch yn iseUwrth ei draed ; 



FARDDONIAETH. 97 

oblegyd dylai yr acen fod ar ffych, ted, ac wch> ond 
byddai y darlleniad yn glogyrnaidd iawn felly. 

Y nesaf a grybwyllwn yw y naw ac wyth; sef, penill 
wyth Uinell o naw sill ac wyth sill bob yn ail, fel hyn, 

Yn Si-on mae cyf-raith ra-gor-ol 
Gan Dduw yno'n r/ie-ol fe'i rhoed, 
Un wedd-us, dda-torz-us i ddyn-ion, 
l^ifu deddf mor un-ion er-ioed ; 
Dim mwy, na dim llai na chjf-iawn-det 
Ni of -yn ni chym-er y-chwuith ; 
Heb fod gyda'r Ies-\x mewn un-deb 
Ni dder -by n ein gwyn-eb na'n gwaith. 

Yn nesaf crybwyllwn am y mesur saith a chwech, 
sef, saith sill yn y llinell gyntaf, a chwech yn yr ail, 
fel hyn : 

Aug-yl-ion doent yn gys-on 
Ri-fed-i gwlith y water, 
Rhoent eu, cor-o?z-au p.ur-aidd 
O Jiaen y fainc i laivr ; 
Dad-6£m-ient a'u teUyn-au, 
Yn nghyd a'r saint yn u/?, 
Byth, byth ni chan-ant ddig-on, 
Am Dduw-dod yn y dyn. 

Yn nesaf crybwyllwn am y mesur wyth a saith, sef, 
wyth sill yn y llinell gyntaf, a saith yn yr ail, &c. 
megys, 

" ilef-ar-a add-fwyn Ies-u. 
Mae dy eir -iax\ fel j gwin, 
OH o'm mewn yn dioyn t&iig-nef-edd, 
Ag sydd o an-feid-rol rin ; 
Mae holl leis-iau'r gre-ad-ig-aeth, 
Holl dden-iad-au cnawd a bijd, 
Wrth dy lais hyf-n/c?-af taw-el, 
Yn dys-tew-i, — ant ynfud." 

Mae dydd'mu grnddfan i mi'n hir. 

Y mae yr acenion ar yr ail sill, y bedwerydd, y chwech- 
ed a'r wythfed yn hon. 

Y mae ar yr un sillau yn y llinellau hyn hefyd : 

Mae'r gwacd a redodd ar y groes : 
Myfyrio am y nefol fro : 
F 



98 TRAETH4WD AR 

a chan mai fel yna y mae i ddisgyn, dyna yr achos rod 
y llinellau canlynol yn feius ; sef, 

Henffych i enw'r Iesu gwiw, 
SyrthTed o'i flaen angylion Diuv; 
Pfygwch yn isel wrth ei draed, 

obkgyd rheol gyffredin yr iaith gymraeg yw it acen 
fod ar y sill olaf ond un o bob gair Uiaws-sill, oddieithr 
mewngeiriau fel cyfTrm, neshau, lleshad, &c, &c. ; 
fel y canlyn buasai y llinellau uchod yn ddifeius, 

Rhowch glod i enw'r iesu gwiw, 
JSesewch o'i flaen angylion Dnw ; 
Yn isel ■plygvrch wrth ei draed. ' 

Y mae mesur arall ag wyth sill yn mhob llinell o hono, 
ond fod gair y brifodl, hyny yw, y gair diweddaf yn 
mhob llinell, yn cynwys mwy nag un sill : megys, 

"Me/ys tfdyw y myfyrdod 
Am ddyno/iaeth Crist a'i Dduwdod ; 
Meljs cofio am. ei garia.d, 
Meljs cael o hono brqf 'iad." 

Bydd sylwi ar y pethau a nodwyd yn gymorth i'r cyf- 
ansoddwr ieuanc ; y neb a chwenycho gaei ychwaneg o 
sylwadau ar hyn, gweled Cyfrinach y beirdd; a'r gram- 
adeg cerddorawl, gan I. Glan Alarcli. 



CYFANSODDWYR EMYNAtT. 

Arckddiacon Meirionydd sy ragorol yn y Salmau ar 
fesur cerdd, o ran y syniadau ysgrythyrol ; y mae wedi 
cadw yn agos iawn at iaith a dullwedd y Bibl ; go glo- 
gyrnaidd yw amryw o honynt ar y mesur; efallai, mai 
gwell fuasai i'r Arehddiacon amrywio mwy o ran y don ; 
buasent yn llawn mor felys ; a chawsai yntau fwy o 
ryddid, mewn llawer mesur nag yn yr un a ddewisodd. 
Y mae amryw o honynt yn rhagorol ; dyma, yn ddiam- 
heuol,y farddoniaeth nesaf, o ranei bias, i farddoniaeth 
yr ysgrythyrau, a feddwn yn yr iaith, Cael pigion o 



laRDDONIAETK. 99 

honynt wedi eu llyfnhau, o ran y gynghanedd, gan 
rywun o gyffelyb chwaeth i Walker Mechain, a fyddai 
yn drysor anmhrisadwy i'r Cymry. 

Fel cyfansoddwr emynau, Mr. W. Williams, o Bant- 
ycelyn, sydd yn sefyll uwchaf ar y rhestr yn Nghymru ; 
liyd yn hyn ; ond cenfydd y dyallus frychau yn ei weith- 
ion, yn enwedig o ran iaitb ; y mae ei feddylddrych.au, 
at eu gilydd, yn farddonawl, yn gryiion, ac yn brofiadol 
dros ben ; gellid meddwl arno weithiau ei fod ef yn 
canu ar drotbwy byd arall; y gwrthrychau yn dyfod 
i'w olwg yn eu gogoniant, ac yntau bron a chael ei 
gipio atynt i foli byth. Gollwng ei gyfansoddiadau 
drwy ei ddwylaw yn rby rwydd yr oedd y peraidd gan- 
iadydd hwn ; pe'r arferasid ycbydig o fanylder, a gofal 
gyda hwynt, buasent, yn ddiamheuol, y caneuon goreu : 
ond y mae gwaeledd eu gwisg, a'r diofalwch a ddang- 
oswyd wrth gyfansoddi Uawer o honynt yn tynu odd!- 
wrth eu rhagoroldeb yn fawr ; y mae ganddo rai darnau 
y buasai yn rhyfyg yn neb osod ei fwyall arnynt. Bu 
ei waith ef yn fendithiol i filoedd, ac, y mae yn debygol 
na pheidiant a gweini cysur i'r saint tra byddo'r byd^ 
Gvveled gwell casgliad, neu bigion o honynt, nag a 
welwyd eto, fyddai yn ddymunol. 

Yn nesaf at Mr. W. Williams, gellir gosod Mr, 
Edward Jones, o Faes-y-plwm : o ran iaith a chy- 
nghatieddion teilynga y g-wr hwn y lie blaenaf, yn ddi~ 
ameu; ond nid ydyw ei weithion mor ehedegog% nac 
mor danllyd a gwaith Mr. Williams, Syniadau dwys 
a difrifol, sydd yn rhedeg drwy holi waith E. Jones ; 
y mae ganddo hefyd amryw emynau athrawiaetbol; lie 
y dengys olygiadau eglur iawn ar benarglwyddiaeth 
Duv/, a threfn gras i godi dyn. Ei lyfr cyntaf yw y 
goreu; y mae yr ail yn rhy gymysglyd o ganeuon o 
amryw fath. Gwych fyddai gweled pigion o oreuon y 
gwr hwn yn cael eu hargraffu ; a'r rhai hyny wedi eu 
detbol, gan rywun galluog. Gwnaeth, yn ami, ormod 
o ymdrech am gael cynghanedd, a hyny, bron, ar draul 
y synwyr; ond da ydyw ei waith ar y cyfan, 



100 TRAETHAWD AR 

Mr. D. Thomas hefyd a wnaeth ei ran yn y gorch- 
wylhwn; cyfansoddodd lawer o emynau blasus; cyn- 
hwysant, yn gyffredin, olygiadau cyson ac efengylaidd 
ar athrawiaeth y Bibl; a dangosir drwyddynt brof- 
iadau y saint ; yn enwedig y rhai a gyfansoddodd ar 
ystyr caniadau moesol y Dr. Watts. 

Y mae cynifer ag a wnaeth Mr. R. ab Gwilym 
Ddu, yn rhy anhawdd eu gwellau; ac nid ychydig o 
nifer a wnaeth efe. Y mae ei syniadau ef yn addas 
ac yn olau ; ei iaith yn dda, a'i linellau yn llithrig, 
ac yn naturiol; nid oes dim modd darllen amryw or 
rhai hyn heb deimlo y meddwl yn ymgodi uwchlaw 
y byd gwael, a darfodedig presenol. 

Ymdrechodd Mr. B. Fransis wasanaethu ei genedl 
drwy hyn hefyd; y mae amryw o'i emynau yn dda; 
ond nid mor dda, na allesid eu gwellau mewn amryw 
fanau. Un peth sy'n feius ynddo yw ymgais cymaint 
at blethiadau cynghaneddol, a methu cyraedd y nod 
wedihyny: os na byddir yn feistr ar y cynghanedd, 
gwell ei gadael yn llonydd, o gwbl, fel y gwnaeth Mr. 
W. Williams; ac os byddir yn feistr ami, cyfansodder 
yn gynhaneddol drwyadl, fel E. Jones; byddai un o'r 
ddau ddull yma yn well na bod rhwng y ddau ac heb 
wneud un o honynt yn iawn ; ond y goreu o'r ddau yw 
cyfansoddi enynau yn lied rwydd ; yn debyg i'r Dr. 
Watts yn Saesoneg; gofalu am syniadau dillyn, a 
golygiadau esmwyth ; ond siomir y darllenydd yn 
ngwaith B. Fransis; o herwydd pan feddylir fod y 
gynghanedd yn ymyl, collir hi yn llwyr; neu, o ran 
ei ysbryd efengylaidd, cymeradwyir ef, yn gyffredin, 
gan bob cristion, 

Cyfansoddwyd llawer o emynau blasus gan Mrs. Ann 
Griffith, o Sir Drefaldwyn ; cyhoeddwyd amryw o 
honynt yn y flwyddyn 1 806 ; gyda rhagymadrodd o 
eiddo y diweddar Mr. Charles ; coll mwyaf y rhai hyn 
yw tor mesur mewn amryw fanau, a hyny yn gwneud 
y gan yn glogyrnaidd ; y mae y syniadau yn ddestlus, 
a'r ymadroddion yn briodol, yn gyffredin. Hyfryd 



FARDDONIAETH. 101 

fyddai gweled casgliad o waith y Gristiones avvenyddol 
hon ar ben ei hun; a'r llinellau wedi eu hystwytho yn 
fwy at y mesurau, yn y lleoedd beius. 

Ychydig o'n prif-feirdd a gyfansoddasant emynau; 
cyfarfyddwn, megys yn ddamweiniol, a chyfansodd- 
iadau emynol o weithion Sion Lleyn; Pedr Fardd ; 
Gutyn Peris ; Sion Wyn, o Eifion ; lago Trichrug; 
&c. &c. Cyfansoddodd T. Williams, Rhesycae, amryw 
emynau da a llithrig, y rhai a welir yn nghasgliad Mr, 
Jones, Treffynon: y mae yntau yn ymgais yn ormodoi 
at gynghanedd ; gwell fuasai i amryw o honynt fod yn 
fwy rhydd ; ond a'u cymeryd drwyddynt y maent yn 
lied ragorol. 

Gwnaed ymgais hefyd i gyfieithu Salmau a hymnau 
y Dr. Watts, i'r Gymraeg, ond go glogyrnaidd ac an- 
ystwyth yw y rhan fwyaf o honynt; y rnae y cyf- 
ieithiad yn rhy lythyrenol, ac felly y mae bias rhagorol 
emynau y Dr. yn colli; gwell fuasai i rywun gyfan- 
soddi emynau ar ystyr y Dr. Watts, ac nid ymgeisio at 
gyfieithiad llythyrenol o honynt. 

Ystyrir 11a wer o'r emynau sydd yn nghasgliadau 
Gomer, Jones o Ramoth, a Jones Treffynon, yn dda. 
Y mae amryw dduwinyddion nad ydynt wedi ymyraeth 
ond ychydig a phrydyddiaeth oddigerth mewn emynau, 
wedi cyfansoddi yn adeiladol ac yn brofiadol: megys, y 
Doctoriaid Lewis, a Phiilipps; Meistri Hughes, Dinas; 
Griffiths, Caernarfon; Llwyd a Jones, Dinbych; Grif- 
fiths, Glandwr; Jones, Penybont; Jones, Trelech ; 
Hughes, Saron; Powel, Sir Fon; Jones, Dolgellau; 
Roberts, Llanbrynmair; Davies, Aberteifi; Evans, Tre- 
wen; Shadrach, Aberystwyth; Jones, Amlwch; Jones, 
Le'rpwl; Griffiths, Caergybi; Davies, Abertawe; Elias 
a Llwyd, o Fon; Roberts, Tremeirchion ; a Jones, Tre- 
ffynon. Cyfansoddiadau prydyddol Mr. S. Roberts 
hefyd, o Lanbrynmair, o bob natur, ydynt dlws, ac 
awenyddol. Pe cadwasai holl awdwyr emynau o fewn 
terfynau yn debyg i'r gwyr synhwyrol a chrefyddol 
uchod, ni chawsem gymaint o boen ag a gawsom oddi- 



102 TRAETHAWD AR 

wrth gyfansoddiad^u gorwag ac annheilwng a lusgwyd 
i'n haddoldai, y rhai oeddynt yn deilyngacli o'r tan nag 
o'r cysegr. Pa bryd y dysg . y Cymry, fel cenedl, 
wybodaeth yn hyn, ac y deuant i ddyall beth sy'n 
deilwng o gael ei ganu mewn addoliad? 

Y mae gweled y fath fintai alluog o feirdd crefyddol 
ar y maes, ag a welir yn yr oes lion, yn rliagddangos 
fod genym obaith caneuon teilwng. HoiF fyddai 
gweled y ddawn wedi dychwelyd i'w bri a'i defnyddiol- 
deb dechreuol; pob caniadau ynfyd, a masweddgar, yn 
cael eu hwtio o'r tir; dim yn gymeradwy, os na bydd- 
ant naill ai yn grefyddol, neu o'r tueddiadau moeso! 
puraf, a mwyaf diamheus. 

Gresyn na throisai Meistri Christmas Evans, Wil- 
liams, gynt o'r Wern, a Breese, Caerfyrddin, eu medd- 
yliau at farddoniaeth, mewn mesur; yr oedd rhyddiaith 
Mr. Evans, yn llawn o dan awenyddol; ac y mae syn- 
iadau goruchel (sublime) Mr. Williams, yn llawn o 
ysbryd y farddoniaeth rydd mwyaf pur. Meddyliasom 
iawer gwaith wrth ei weled yn paentio, ac yn dangos 
blodau tlysion, o flaen ein llygaid, ein bod wedi cael 
ein cipio i ryw dalaeth uwchlaw y byd marwol a Uygr- 
edig hwn. Y mae llawer o ergydion yn mbregethau 
Breese teilwng o Young neu Milton. Yehydig o deim- 
lad (pathos) sydd yn areithiau neb sydd yn hollol ym- 
ddifad o syniadau barddonawl. 

Y mae y ddawn bono yn tueddu at y sych, a'r diflas. 
Gall llawer un ddal am deirawr i areithio os bydd 
achos, heb gyffroi y gynulleidfa gymaint ag unwaith ; 
i'e, heb dynu eu sylw; a'r noddfa fydd ganddo i ffoi 
iddi, efallai, fydd dyweyd ei fod ef yn llefaru synwyr; 
ac nad oes ar synwyr eisiau dim i'w argymbell i sylw. 
Digon prin y gellir credu fod un dyn o synwyr o'r 
farn hon, yn ei oriau mwyaf ystyriol, a phwyllog; 
oblegyd gwelsom ambell un o'r darluniad hwn, os dy- 
gwyddent gael blodeuyn tlws, a gwreichionen o deim- 
lad yn ddamweiniol, yn ceisio gwneud y defnydd goreu 
o bonynt. Nid oes un areithiwr byth yn meddwl 



FARDDONIAETH. 103 

areithio, heb feddvvl effeithio ar ei wrandawyr; oblegyd 
fel y dywed Chesterfield, 'Y ffordd i'r galon yw drwy 
y teimladau; boddhaer y ilygad a'r glust, ac y mae 
haner y gwaith wedi ei wneyd:' a dylai y tri pheth 
canlynoi fod yn ngolwg yr areithiwr, yn ol y Dr. Wil- 
liams, sef, addysgu, boddhau, ac effeithio : ac y mae 
ambell feddyiddrych barddonawl yn tueddu i foddhau 
ac i effeithio; y mae yn addurn i'r cwbl. Onid ydyw 
y rhanau o'r hen Destament sydd wedi eu llefaru yn 
farddonawl yn llawer mwy effeithiol,na'r rhanau hanes- 
iol, ac adrocldiadol ? 



Y BRYDDEST NEXJ GAN RYDD. 



Y mae Dyrif, neu gan rydd, yn mysg y Cymry, er 
cyn cof, a cheir yn ngweithion yr hen feirdd lawer cyf- 
ansoddiad o'r natur yma ; ond gofalent hwy am roddi 
cynghaneddion ynddynt ; eithr y mae y pethau a elwir 
Pryddestau, yn Nghymru, yn bresenol, yn hollol wa- 
hanol i'r caniadau hyny; oblegyd yn un peth, cyfan- 
soddir rhai o honynt heb un odl, ac ereill, sydd yn odli, 
heb un gyngbanedd; bu gwrthwynebiad mawr i hyn ar 
y cyntaf, gan addolwyr y mesurau caethion; ond y 
maent yn awr yn fwy goddefol. Y mae yn ddiddadl 
pe dilynid y dull hwn, yn fwy cyffredin, y gwnelai les 
mawr i brydyddiaeth; oblegyd, yna, rhaid fyddai i 7 r 
beirdd roddi meddylddrychau yn eu cyfansoddiadau ; 
ac nid gollwng rhimynau gwaelion, a gweinion i'r byd ? 
dan enw englynion, cywyddau, ac awdlau, heb fod yn- 
ddynt fwy o ysbryd barddoniaeth nag sydd ar gopa y 



104 TRAETHAWD AR 

Wyddfa, neu Gadair Idris. Rhaid i waith fod yn dm 
barddonol pan y gafaela yn y teimlad, ag yntau yn 
ymddifad hollol o addurniadau a chelfyddgarwch y gy- 
nghanedd. Meddivl, mewn gwirionedd, yw barddon- 
iaeth, ac nid ydyw y pethau neillduol sydd yn ngwisg 
pob iaith, ond pethau a gollir trwy gyfieithiad. Nid 
oes dim modd cyfieithu y tlysni a'r addurn perthynol i 
iaith neu gynghanedd: ac os na fydd y peth a gyf- 
ieithir yn gryf iawn, yn wreiddiol, y mae yn sicr o fod 
yn wanllyd mewn iaith estronawl. Pe byddid yn 
cymeryd trafferth i gyfansoddi dernyn prydyddol, a 
chadw at holl gywreinrwydd a manylrwydd penaf cy- 
nghanedd a mesur; i'e, pe cyfansoddid yn ngorchest y 
beirdd, collid y wisg yn llwyr yn y cyfieithiad, ac ni 
fyddai i'w ddodi gev bron yr estron, ond meddylddrych 
noeth. Pa mor wael, gan hyny, yr ymddangosai 
llawer o gyfansoddiadau Cymru mewn rhyw iaitb 
arall ! Rhai nad oes ynddynt ond y tine (gingle) 
yn unig i'n clustiau ni, yn yr iaitb yr ysgrifenwyd 
hwynt. Y mae gweithion o'r natur yma mor luosog r 
ysywaeth, yn y Gymraeg, fel nad ydyw o un dyben 
dechreu eu nodi; ond os ydyw y darllenydd mewn 
petrusder yn eu cylch, ac yn metbu a gwybod pa rai 
ydynt, edryched yn fanw r l yn ngweithion pwy y mae 
mwyaf o eiriau ilanw, — yn mha le y camarferir geiriau, 
— a phwy sydd yn beichio eu llinellau yn fwyaf ag 
ansoddeiriau afreidiol; gan ymfalchio yn fawr yn 
nghoegdrwsiad bon y gler. Chwilied pwy yw y rhai 
hyny sy'n ymhyfrydu mewn mwy o gyw 7 reingarwch 
cydseiniadol nag a ofynir gan y rheolau yn gyffredin. 
Y mae llawer o'r rhywogaeth bon yn hoff iawn o gy- 
nghaneddu a'r brifodlau anhawdd ; cyffelyb i gadr, 
gogr, medr, hagr, egr, cabl, ac esgawb, &c. &c. &c. 
a rhyfedd y fath gywreindeb a ganfyddant yn eu cy- 
malau; byddant yn eu hadrodd gyda'r fath bwys a phe 
byddent yn brif farddoniaeth yr oes ! ! Ond er y rhydd 
y bryddest lawer o fantais i gyfansoddwr; eto, nid ydyw 
hitman ^ttv n^V TY^est'rau cynghaneddol, ddim beb ei 



FARDDONIAETH. 105 

Ilygrwyr, a'i dynwaredwyr beirdd. Y mae llawer iawn 
o sothach, yn y ffurf hon, wedi ymddangos yn ddi- 
weddar; Blackwell a Gwenffrwd, yn ddiameu, a bia'r 
flaenoriaeth o ddigon gyda'r ddull yma hyd yn hyn: y 
maent hwy yn benceirdd, ond nid yw y rhan fwyaf o'u 
dilynwyr wedi prin gyraedd gradd dysgyblion yspas * 
eto. Nid ydynt yn codi ond ychydig iawn. Y mae 
gormod o unffurfiaeth yn rhedeg drwy y rhan fwyaf or 
caneuon hyn; y maent yn son yn rhy ami am y cymyl, 
yr edn, y mor, y gwynt, y mynydd, y graig, y niwl, a'r 
aber, &c. pan na fydd hyny yn dal un math o berth- 
ynas a'u testynau. Yr oedd gan Milton ei Paradise 
Regained yn gystal a'i Paradise Lost; yr oedd gan 
Pope ei Essay on Criticism, Essay on Man, a'r Dun- 
ciad, yn gystal a'r Messiah: yr oedd gan Thomson ei 
Spring, Summer, a'i Autumn, yn gystal a'i Winter; 
ond ni fedd llawer o'n pryddestwyr ni ond yr un peth o 
hyd fel caniad y gog. Cyfansoddi yn dywyll, clogyrn- 
aidd, ac yn ddideimladol, a gara lluaws mawr ; ac y 
mae yn beth i'w ryfeddu trwy ba sw r yn y maent yn cael 
hyfrydwch mewn gweithion mor sych, ac mor farw. 
Y mae yn hyfryd i ni weled fod rhai yn rhagori yn y 
dull hwn. 

Cael barddoniaeth dda yw dymuniad pob un a garant 
farddoniaeth, ac nid ydynt yn ymdrafferthu cymaint 
yn nghylch y wisg. Ac yn hytrach na chollfarnu y 
bryddest, na'r awdl gynghaneddol, anoger y beirdd 
perthynol i'r ddau ddosbarth hyn, i lafurio am syniadau 
addas. Y mae y rhai a gollfarnant y gynghanedd, 
gan ddywedyd, nad oes dim modd cyfansoddi dim yn 
synhwyrol arni, yn myned yn rhy bell ; oblegyd, y 
mae genym ddigon o brofion i'r gwrthwyneb: ac y mae 
collfarnwyr y bryddest hefyd yn rhy lawdrwm yn ami ; 
ceisiant ei gosod allanfel peth ffol a phlentynaidd; ond 
prin y dywed yr un o honynt mai awdwyr ffol oedd 
Milton, Young, Pope, Cowper, a Byron, &c. ychwaith, 

* That is in the act of passing. 
F 2 



106 TRAETHAWD Alt 

er mor fawr yw eu rhagfarn yn erbyn eu dull hwy o 
farddoni. Cynyg canmawl yr awdwyr uchod fyddai yn 
debyg i geisio paentio y lili, neu roi golchiad ar aur 
pur! Pe dyellid hwy yn well gan ein beirdd, yn 
gyffredin, efelychid hwy yn fwy. 

Y mae caniadau llawer o'n pryddestwyr yn ddrwg 
dros ben yn eu disgyniadau ; y maent yn glogymaidd 
ac yn afrywiog ; nid ydynt fel pe by ddent wedi talu un 
math o sylw i acenyddiaeth, nac yn gofalu dim am y 
mesur : hawdd fyddai dynodi gwallau anafus o'r natur 
yma mewn amryw o bryddestau buddygol. Os byddir 
yn cyfansoddi yn ddiodl, neu yn ddiblethiadau, gydag 
odl, y mae yr esgusion yn Uai fyth. Gormod o ryddid 
yw dystrywio pob rheol, ac i bawb gymeryd ei reel ei 
hun. Os addefwn fod rheol yn angenrheidol, dilynery 
rheol, neu dawer a son am dani. Nid yw y dull hwn 
mor newydd bellach yn Nghymru. Y mae genym 
amryw engraffau o'r bryddest y cymerwyd gofal wrth 
eu cyfansoddi. Gw T nai darllen Pope a Milton les dirfawr 
i hoffwyr y bryddest er eu dwyn i gynefino mwy a'i 
rheolau, ac a/i Uithrigrwydd. Ceir amryw gyfarwydd- 
iadau yn Murray a Lennie's Grammars, hefyd, am 
natur y mesurau Seisnig ; a gall y rheolau mewn perth- 
ynas i gyfansoddi emynau, weinyddu gyda gtflwg ar 
iawn acenyddiaeth ? &c. yn hyn hefyd. 



FARDBGNIAETH. 107 



GWALLAU Y SYRTHIR IDDYNT. 



I.-MEWN FFUGRAU YMADRODD. 

Y mae amryw o ffugrau ymadrodd (figures) yn cael 
cam dirfawr drwy yr arferiad anmhriodol a wneir o 
honynt ; nodwn yma i sylwi arnynt yn fwyaf neillduol 
y gymhariaeth, gormoddiaeth, a graddeb. 

Y mae rhagor rhwng cymliariaeth (simile), a thraws- 
symudiad {inetaphor). Dengys cymliariaeth y cyffel- 
ybrwydd sy rhwng y naill wrthrych a'r Hall; megys, 

Ef fyddfel pren plan ar Ian dol. 
Traws-symudiad sy fath o gymhariaeth heb yr ar- 
wydd gymhariaethol/e/, a megys, &c, fel pe dywedid, 

Ef fydd yn bren ar Ian dol. 

Effydd/e/colofn, 
sy gymhariaeth ; 

Ef fydd yn golofn, 

sy draws-symudiad. 

Arferai un bren yn gymhariaeth o brudd-der, yr hyn 
sydd eithaf anmhriodol ; megys, 
" Och brudded wyf fel pren.'* 

Peth marw yw pren, ac nid peth prudd, na di- 
brudd. 

Galwai un arall mewn modd traws-symudiadol, y bedd 
yn dy, a gwaliau pridd iddo; ac yn wely pren; megys, 

"I dy oer mewn daearen, 
Gwaliau pridd a gwely pren.'* 

Buasai naill ai ty ai gwely yn ddigon, ar yr un pryd ; 
y mae yn anhawdd gwybod beth a feddylir wrth y 



108 TRAETHAWD AR 

* gwaliau pridd ; nid ydyw y pridd yn un arwydd o 
gaden^d, na dyogelwch; ond gwyr pawb mai lie dyogel 
y w y bedd ; pa fodd yr aeth y ty yn wely hefyd, ac 
yn ' wely prenV Os am yr arch {coffin) y meddylid, 
y mae hono yn debycaeh i amwisg nag i wely. 

Dylai cymhariaeth bob amser fod yn naturiol ; ac yn 
hysbys i'r darllenwyr. Cymhariaeth eithaf anmhriodol 
fyddai dyweyd fod cleddyf, fel paladr melin ; neu fod 
gwaewffon, fel coeden wedi ei thynu o'r gwraidd, &c, 
&c. Y mae rhai mor ffol a hyn wedi eu harferu gan 
ddynion anwybodus. 

Gormoddiaeth {hyperbole) sy fFugr yn dangos gwrth- 
rychau yn fwy neu yn llai, yn well neu yn waeth nag 
y byddont mewn gwirionedd; gormoddiaeth a arferir 
gan Ddafydd, pan y dywed am Saul a Jonathan, 

Cynt oeddynt na'r eryrod, achryfach na'r llewod. — 2 Sam. i. 23. 

Dylid arfer gormoddiaeth mewn darluniadau cyff- 
redin gyda gofal mawr. Os byddir yn darlunio daiar- 
gryn, neu ystorm, neu os cludir ein dychymyg i ganol 
maes y frwydr, gellir goddef gormoddiaeth gyda bodd- 
had; ond pe'r elid i ddarlunio goiid menyw, drwy 
ddyweyd ei bod hi " yn wylo cynifer o ddagrau, ag ? 
allent pe gesglid hwy at eu gilydd, ddiffodd JEtna nei 
Vesuvius " nid ellid llai na ffieiddio y fath ormoddiaetl 
wyllt ac afresymol. Y mae yn anhawdd tynu y Uinell 
derfynol i'r ffugr hwn, drwy unrhyw reol benodol. Os 
bydd dyn yn feddianol ar synwyr cyffredin, ac ychydig 
o chwaeth, daw i wybod yn mha le i osod y terfyn. 

Graddeb yw codi boll amgylchiadau gwrthrych neu 
weithred yn uwch, yr hon a ddymunwn ei gosod mewn 
goleuni cryfach; megys, li Pwy a'n gwahana ni oddi- 
wrth gariad Crist? ai gorthrymder, neu ing, nei 
ymlid, neu newyn, neu noethni, neu enbydrwydd, nei 
gleddyf V — (Rhuf. viii. 35.) Dylid bod yn ofalus am 
fod y pethau a chwanegir y naill ar ol y Hall, yn 
ychwanegu ac nid yn lleihau. Y mae graddeb yr 
apostol yn briodol iawn; y mae efe yn dechreu gyda 



FARDDONIAETH, 109 

gorthrymder, ac yn dringo o radd i radd, neu o ris i 
ris, nes y mae efe yn dyfod at y cleddyf ; pe rboddasid 
y cleddyf yn y canol ni fuasai y ffugr mor effeithiol ; 
gall dyn fyw dan orthrymder, ing, ac erledigaeth; a 
gall oddef newyn a noethni i raddau, ond pan dynir y 
cleddyf '"allan i'w drywanu, y mae angau sicr a buan yn 
canlyn hwnw. 

Yn y Uinellau canlynol gwelir y raddeb {climax) yn 
cael ei cbymysgu ; ac y mae yn diweddu yn wan : 

"Pe bai Hew dudew'n dadwrdd, 
Garw ei ffurf, ar g\\r y ffordd, 
Er dwl ofn i'w ardal werdd, 
Trwy y boen troai y bardd. 
I'r hen fad fwynwlad fan 
Tynwn yn ngwrth y tonau 
-* * * * 

Nid gwynt, er helynt oer hell 
Diau na noswaith dywell, 
Nid gwtaw blin yn erwin na 
Rhwyg oenvynt rhew ac eira, 
Ac nid mellt uwch fellt y pau 
Uthr enyn a tharanau. 

Ni ddeil hen dd 1 ei hunan — mo honof, 

Mae hwn yn rhy druan, 
Daiar a'i thwrf, dwr, a than 
Llawn agwrdd oil yn egwan. 

Nid bar, gwyr anwar genvinol, — nid arf, 
Nid oerfel dinystriol, 
Ni fedd anian fodd unol, 
Tan y nef a'm tynai'n ol." 

Y mae graddeb y bardd yn rhedeg fel y canlyn; sef, 
llev), dwl ofn, tonau, gwynt, noswaith dywell, gwlaiu, 
rhew ac eira, mellt a tharanau, diabolos, daiar, dwr a 
than, bar, gwyr anwar, arf, ac oerfel. 

Y mae dynion wedi gallu teithio ar nosweitbiau 
tywyll, a tbrwy wynt a gwlaw, rhew ac eira; a chaw- 
sant eu dyogelu hefyd o'r tonau, ac a'r stormydd o felit 
a tharanau, a gwaredwyd rhai o grafanc y Hew: y 
pethau mwyaf dychrynllyd yn y raddeb, yn ddiameu 
yw y Hew, y tonau, y mellt, a diabolos ; ond wedi son 



1 I TRAETHAWD AR 

am y Hew, a'r bardd i son am ofn; ac wedi son am y 
tonau, a i son am y gwynt, a noswaitk dywell, gwlaiv, 
a r/zs?£> ac ezY&; ac wedi son am y mellt, a diabolos, a 
i son am ddwr ac oerfel, &c. a fozr, hyny ydyw, dig- 
ofaint gwyr anwar, sef, gwyr gwylltion, annof ; y mae 
hyn yn gwneud y raddeb yn gymysglyd, ac*yn wan- 
11yd ; dylasai ddechreu gyda'r peth oedd ef yn ofni leiaf 
o'r pethau a ddynodwyd; ac ychwanegu at hwnw, o 
radd i radd, nes cyraedd pen uchaf y gradd-ddring 
(climax), ac nid disgyn yn ei ol: pa beth bynag oedd 
ei olygiadau ar y pethau cyntaf, yn y raddeb hon, 
gwyr pawb fod diabolos yn fwy ofnadwy na digofaint 
dyn, y mae dyfod at ddigo faint dyn, dwr, ac oerfel, &c. 
wedi rhoddi her iv ysbryd dnvg yn lleihau ei grym, 
aG o ganlyniad y mae yn diweddu yn llipa. 



II.— CAMARFERIAD GEIRIAU. 

Y mae yn amlwg i bob un mai cyfryngau yw geiriau i 
drosglwyddo meddylddrychau ; a dysgwylir i bob gair a 
arferir gynwys rhyw feddwl, neu ran o feddwl; hyny 
ydyw, dysgwylir fod ei osodiad mewn brawddeg, o iaith 
rydd, neu mewn llinell farddonawl yn ateb rhyw 
ddyben ; ac onide ni fyddai yn waeth ini gymeryd 
geiriau o eirlyfr a'u pentyru ar eu gilydd Leb reol na 
threfn. Anaml y gwelir neb yn arferu geiriau mewn 
rhyddiaeth heb fod rhyw ystyr iddynt, yn y lleoedd yr 
arferir hwynt; ac anaml y gwelir un awdwr galluog yn 
arferu mwy o eiriau nag fyddo yn angenrheidiol i am- 
lygu ei feddwl ; ac y mae ei ddewisiad o honynt yn 
ddoeth; ond y mae bardd oniaeth Cymru wedi cael cam 
dirfawr yn yr ystyr hyn ; dynion wedi ffurfio geiriau i 
ateb eu dyben hwy, a'r rhei'ny, lawer o honynt, yn 
hoilol ddiystyr, ac anmhriodol yn y cysylltiadau yr 
arferid hwynt : a thrwy fod barddoniaeth, wedi bod yn 
lied isel yn ngolwg y dysgedig, hyd adgyfodiad yr. 
Eisteddfodau diweddar, cawsant lonydd iV harferu; 



f FARDDONIAETH. 111 

nid aeth neb i drafferth i ddynoethi y twyll. Yr oedd 
y werinos yn eithaf anwybodus am iaith; ac am y 
rheolau barddonawl; aphangyfarfyddent hwy a geiriau 
nad allent eu dyall, na gweled eu priodoldeb, tybient 
mai eu diffyg dyalltwriaeth hwy yn y dirgelwch }>er~ 
thynol i farddoniaeth oedd yr achos o hyny; fod y 
geiriau, yn sicr, yn ateh dyben eu gosodiad ; a phe 
buasent hwythau wedi eu gollwng i fewn i gyfrinach 
yr awen; ac wedi eu dwyn i amgyffred y dirgelwch 
rhyfeddol a berthynai iddi, y gwelsent yr holl ragor- 
oldeb ar unw r aith. Geilir rhanu camarferiad geiriau i 
ddau ddosbarth; sef, 1. Yr arferiad o gymeryd gair 
ansathredig neu ddau mewn llinell er cyraedd cyng- 
hanedd. 2. Yr arferiad o gymeryd amryw eiriau 
afreidiol mewn englyn, neu benill, er cyraedd meddyl- 
ddrych : ond, 

1 . Sylwn ar yr arferiad o gymeryd gair neu ddau 
ansathredig mewn llinell er cyraedd cynghanedd. Y 
mae mwy yn Nghymru o seiri cynghaneddion, nag sydd 
o feirdd. Byddai yn hawdd cyfeirio y darllenvdd at 
amryw o weithion, nad oedd gan yr awdwyr ond cyng- 
hanedd fel y prif beth i gyfeirio ato ynddynt. Geilir 
gweled, yn amlwg, yn wyneb cyfansoddiadau llaweroedd 
nad oedd ganddynt yr un cynllun i fyned wrtho, ond a 
wnaed ganddynt ar hyd y ffordd, wrth gyfansoddi ; 
oblegyd y mae eu gweithion mor ddigysyiltiad, mor 
gymysglyd, ac mor annhrefnus: os caent ambell gyng- 
hanedd dlw T s boddlonent ar hyny. Yn mhlith y geiriau 
a ddyfeisiw T yd ? ac a flFurfiwyd i gyraedd cynghanedd ? 
geilir nodi y rhai canlynol : byddai llawer o honynt yn 
ddigon priodol, mewn lleoedd priodol, ond pan arferir 
hwynt yn unig er cael cynghanedd y maent yn hollol 
v^rthun: megys, 

Bywfaeth, bywfad, bywlon, bywner, bywnerth, byw- 
rwysg ; caindeg, cainlwys, cainferth, cainfyg, cainwiw, 
croewfw r yn, croew-w T en, croew fawr, croew hvys, croew- 
lon, croewfyg, cudeg; dewrfad, dwysfad, dewrfyg, dewr- 
wiw, dewrlon; gwiwfaeth, gwiwfad > gwirfad, gwiwfyg ? 



112 TRAETHAWD AR 

gwirddwys, gwiwddwys, gwiwner, gwiwnerth, gwiw- 
ferth, gwiwgain, gwiwgu, glwysgu, glanber, gloewfyg, 
glanfyd ; hoewfad, hoewfawr, hoewferth, hoewfyg, 
hoewlwys, hoewfrwd, hoewdeg, hoewlon, hoevvlys, 
hoewgain, hoewrin, hoewber, hoewgoeth, hoewgall, 
hoewbur, hoewdlws, hoewfraint, hoewgerth ; lwysfad 
a fadlwys, lwysgain a gainlwys, lwysfawr a fawr- 
hvys, lwyswiw awiwlwys, lwyslon a lonlwys, lonfad a 
fadlon, lonwiw a wiwlon, lonfwyn a fwynlon, lonferth 
aferthlon; mwynfad, mwynlon,mwynferth, mwynfaeth, 
mwynfawr, mwynwiw; rwyddfad, ryddlwys, ryddlon, 
radfwyn ; tirfwyn, tirfad; sywfawr, sywdeg, sywfyg 
sywner, sywnerth ; a gelwir am wasanaeth y geiriau 
hoew, gwiw, gloew, croew, mad, Ion, lwys,fflur,fflwch, 
ter, SfC. ar eu penau eu hunain, bron, yn ddiddiwedd. 
Y mae y rhai hyn yn eiriau da pan fydd eu heisiau ; 
ondy mae eubarfer hwyyn unigol, neu yn gysylltedig, 
a geiriau ereill, pan na bydd un mymryn o synwyr 
ynddynt, yn brawf, naill ai o ddiffyg meddwl, neu 
ddiffyg medr i gyfleu y meddwl, neu o ddiffyg ymdrech : 
y mae yn boenus gweled, agos, haner barddoniaeth yr 
oes hon wedi ei gorlwytho a sotbach o'r fatb. Ni wiw 
haeru mai caethdery gynghanedd ywyr achos, oblegyd 
nid ydy w yn rhy gaeth J i ddynion o alluoedd i fedru 
ei barferu. Noder yn ngweitbion Iolo Morgan wg, D. 
Ddu, Eryri, Dewi Wyn, R. ab Gwilym, Pedr Fardd, 
Gwallter Mecbain, neu Gutyn Peris, eiriau fel y cyfryw 
a grybwyllwyd yn bollol ddieisiau. 

Nid ydys yn enwi yr awdwyr ucbod am yr ystyrir 
bwynt yn oraclau, nac am fod pob peth a gyfansodd- 
asant bwy, mwy nag ereill, yn berffaith ddigoll; ond 
fe ? u henwir fel rbai sydd wedi cyraedd perffeithrwydd 
mewn cymhariaeth i lawer ereill a ystyriant eu hunain, 
ac a ystyrir gan ereill, ynfeirdd; i'e, rhai ag ydynt 
wedi eu hynodi fel campwyr mewn Eisteddfodau, ag 
eto, eu gweithion yn llawn o eiriau gweiniaid fel y 

J Meddylir yn awr am y cynghaneddion sain, draws, a'r groes, &c. 



FARDDONIAETH. 113 

nodwyd; y rhai, yn ddiameu, fyddant yn warth i'r oes, 
wedi y tyner y mwgwd oddiar lygaid dynion. Pe 
difynem rai o'r geiriau cyfansawdd a ddynodwyd, y fath 
wrthuni a ddeuai i'r golwg. 

Rhyfedd y fath aFwad y mae giviw a hoew yn gael, 
yn anad dim geiriau ereill ; y mae pob peth yn wiw, 
neu, yn hoew; daioni hoew, (hoetvfad); mawrder hoew, 
(hoewfawr); brwdaniaeth hoew, (hoewfrwd); llyshoew, 
(hoewlys) ; rhinwedd hoew, (hoewrin); pereidd-dra 
hoew, (hoewber); callineb hoew, (hoewgall); purdeb 
hoew, (hoewbur) ; braint hoew, (hoewfraint) ; dychryn 
hoew, (hoewgerth) ! ! ! Y mae gweled y fath ddefnydd 
yn cael ei wneud o'r gair hoew, yn ddigon a pheri i ni 
ymofyn yn fanwl pa beth yw ei ystyr; rhag ofn fod yn 
ei gymalau ryw ddirgelwch na feddyliasom erioed am 
dano. Ystyr y g*air hoew yw bywiog, heinyf, &c. 
Dyma fel y dywed y Dr. O. Puw. Hoew, alert, 
sprightly; lively; spruce. Ond anfynych y mae hoeiu 
yn cael dangos ei wyneb mewn iaith rydd, os na fyddir 
yn son am ddyn, neu ryw greadur bywiog: ac y mae, 
yn ddiamheuol, na chyfarfyddasid ag* ef mor ami mewn 
prydyddiaeth, oni buasai ei fod yn lied wasanaethol i'r 
gynghanedd. Yn nghyfrif llawer, geiriau yn clecian 
yn eu gilydd, fel y canlyn, yw barddoniaeth : 

Hawddgar heddgu; ymgais, amgen; gobaith gwiw- 
bur; gofyn gwiwfad ; fadlon sefydliad; gamlas mor- 
gymlawdd; ystlen tymhestloedd; englyn angladd; 
crychias crochan; treiglo trwy wiwglod; edlymodlau; 
ffiur frlwch; celfydd coelfawr; ergyd wyrgam; cein- 
myg canmawl ; hystyng hawsder ; siolfad iselfawr ; 
Glyndwr glandeg ; dagoch degaidd. Y mae yn well 
darilen dnrn o brydyddiaeth i'r mwyaf anwybodus am y 
cleciadau cydseiniol, nag i grachfardd fyddo wedi ei 
lygad-dynu a swn; oblegyd ni fydd gan yr anwybodus 
am y cleciadau, ond yn unig gwrando ar y syniadau ; 
eithr ni chymer y Hall un sylw o'r meddyliau pe bydd- 
ent yn deilwng o Milton, Young-, neu Pope, os bydd 
digon o swn llifeiriant y cydseiniaid yn bwrlymu. 



114 TRAETHAWD AR 

2, Arferir llawer o eiriau afreidiol weithiau er ey- 
rae<lcl meddylddrych ; ond ysywaeth, rhai o'n beirdd 
gore a sydd wedi bod yn euog o hyn ; inegys y gwelir 
yn y darnau a ganlyn : 

" Fe naid uchenaid a chwynion — aethus, 
O eitha' fy nghalon, 
Rhyfeddais, mewn rhyw foddion, 
Noeth arw hynt, na thorai hon." 

Y meddylddrych yw hwn, 

Fe naid uchenaid a chwynion — aethus, 
O eitha' fy nghalon, 
Rhyfeddais 



■ na thorai hon. 



Gan hyny, nid ydyw "mewn rhyw foddion" a " noeth 
arw hynt," ond llanw. 

"Nis caed yd, yn oes co* dyn, 
Matvrdda bwys, mor ddibeiswyn." 

Nis caed yd, yn oes co' dyn, 
mor ddibeiswyn. 

"Och o'i ddwyn! call addwyn Uicyr, 
Morns enwog mawr synwyr." 

Och o'i ddwyn ! 



Morus enwog mawr synwyr. 

"Adroddiad mor berfFaith drwyddo — da oil 
Nad ellir rhoi ato, 
Na dwyn chwaith, ganwaith ei glo, 
Urdd ei wertk, air oddiwrtho." 

Na dwyn chwaith,- 



-air oddiwrtho. 



Glanwaitk ei glo, urdd ei tverth, sy lanw. 

"Tair Ann i'r un man ran meth—yr einioes 
Arweiniwyd yn gydbleth ; 
A'r tair Ann o'r un plan pleth, 
Ydyw Ann a'i dwy eneth*" 



FARDDONIAETH. Hi 

Tair Ann i'r ira man ran meth— yr einioes 

Arweiniwyd ; ■ 

A'r tair • 

Ydyw, Ann, a'i ddwy eneth. 

Yn gydbleth oW un plan pleth " &c. sy Ianw. 

" Mae clustiau rhai, mal sair son, 
Gwrandawyr yn grwyn dewion." 

Mae clustiau rhai 

Gwrandawyr yn grwyn dewion. 

" Epiphanes gormes gerth, 
HylL dynfa, mewn Hid anferth, 
Deugain mil, dig iawn y modd 
Di luddy o'r genedl laddodd." 

Epiphenes 



Deugain mil- 



■ o'r cenedl laddodd. 



Dyna sylwedd yllinellau hyn. 

" Civyn mawrddwys, dau can myrddiwn,— dyn odwyd 
O eneidiau, cofiwn, 
Dwys lianes, os cydsyniwn, 
Och ! oedd yny gwarchae hwn." 

Dau can myrddiwn — 



O eneidiau,- 



Oedd yn y gwarchae hwn. 

"Buwch deg gadcl am bech ei dwyn 
Dros ddyn, i'r hwn perthyn poen, 
I Ddirw er cael huddaw'r cwyn, 
Ba arivydd eich, bwriodd oen. 

Sylwedd y 11 inellau hyn yw, Buwch a ddygid i'w ha- 
bertliu a fwriodd oen. 

"A'i fodhefyd, fraenllydfri" 
Poen iw drin, yn pendroni. 

A'i fod hefyd, 



• yn pendroni. 

"Pwyll hynod, pwyeill heno, 
Gwmvckfrado gylch y fro, 



116 TRAEiHAWD AR 

Dawn ewifbr a'i adnabu 
Mwyn i bawh, a'r man y bn, 
A'r man yr aeth, ft man ro, 
Lengated, lainag vrylo. 33 

pwy eill heno, 

a'i adnabu 



A'r man yr aeth,- 



• a'r man y bu, 



■ lai nag wylo ! 

"Am draws ei ysgwydd rwydd ran, 
Ctasgtap, mae'n cario 'sgrepan." 

Am draws ei ysgwydd 

mae'n cario 'sgrepan. 

Gellir gyda phriodoldeb, alw geiriau o'r fath a ddy- 
nodw) T d yn eiriau llanw ; y mae llawer o'n beirdd wedi 
cael eu hudo i ddefnyddio geiriau fel hyn, drwy darawo 
wrth feddylddrychau tlws, a methu cael ffordd hwylus i 
fyned atynt ; ond gormod peth i'w aberthu haner cyf- 
ansoddiad er cyraedd ychydigo feddylddrychau. Ymae 
y blodeuyn y gorfyddir cripiaw y dwylaw, wrth ei geisio, 
yn rhy ddrud. Y mae rhai o'n beirdd yn fwy daros- 
tyngedig i'r diffyg* hwn, nag ereill. Y mae pob un 
sydd yn agored i hyn, yn ymddangos fel pe byddaiar ei 
oreu yn cyraedd pen y tir. Gellwch farnu mai trwy 
drafferth favvr y cafwyd geiriau y cynghaneddion at eu 
gilydd ; nid oes ynddynt ddim llithrigrwydd na natur- 
ioldeb ; y mae y cymalau yn anystwyth, ac fel yn 
gwrthod asio : tra ar y llaw arall y mae cyfansoddiadau 
y bardd naturiol mor llyfn a digeinciau a phe byddid yn 
llefaru mewn iaith rydd. Pa beth sy fwy naturiol na*r 
darnau canlynol : 

Y meilwng a'i gymalau — sy egwan, 
Ysigais er's dyddiau; 
Mae'r esgyrn yn chwyrn iachau; 
Go weinion y w'r gewynau. Dewi Wyn. 

Ar obenydd oer, Robyn Ddu — Meirion 
Ym a roed i Dydru. 
Gwiw fardd godidog a fu: 
Gwel ei fedd ; — gwylia'i faeddu. GUTYN PERIS. 



FARDDONIAETH. ] 17 

Mae Robert heb ymreibiaw — yn esmwyth, 
O naws mwyn yn llwyddaw ; 
Ei dda hael i'w ddeheuiaw, 
Mvvyaf a ddyd— mwyaf ddaw ! Bardd Nantglyn. 

Pahamy gwneir cam a'r cyp.iod— -neu'r lawn, 
A'i rinwedd dros bechod? 
Dyweder mainl y Duwdod, 
Yr un faint vw'r lawn i fod. R. ab Gwilym Ddu. 



Tawed am fy mrawd Dewi : 

Dim drygair am Mail* i mi. 

Du air ehud i Rahel, 

Na chas, am Ddorcas, na ddel, 

Os sonir am Susana, 

Canmoler, d'weder ei da, 

Byth na ddatgan drwstan dro, 

Er ei organ, ar I ago. 

Gwed am fai, na wyddai neb, 

I Hana yn ei hwyneb. 

* * * * * Pedr Fardd. 

Efallai y dadleua y beirniad nad ydyw y gair chwijrn 
yn briodol yn yr englyn cyntaf ; na'r gair pydru yn 
yr ail; ond dylid cofio mai am lithrigrwydd, a pheidio 
beichio llinellau a geiriau llanw, yr ydys yn dadleu 
yma, ac nid am chwaeth; y mae dewisiad geiriau yn 
dibynu yn hollol ar chwaeth {taste)', gan fod esgyrn 
y bardd yn gwella yn ebrwydd, yr oedd eisiau gair i 
arwyddo hyny yn y llinell, 

Mae'r esgyrn yn chwyrn iachau. 

er, efallai, y buasai y gair ebrwydd, neu buan, yn fwy 
priodol. 

Gellir dyweyd yr un peth gyda golwg ar y gair 
pydru ; nid llanw ydyw ; y mae arfer rhyw air i ar- 
wyddo dodiad y cyfaill yn y bedd, a'r dyben o hyny, 
yn ddigon goddefol; ond, efallai, y buasai gair arall 
megys, i orphwys, neu i huno yn fwy chwaethus na 
phydru: ystyr y g%AY pydru yw braenu, to rot, to pu* 
trefy ; ac nid dyben perthynasau a chyfeillion wrth 
gladdu eu meirw yw eu dodi yn y bedd ifraenu. Y 



118 TilAETHAWB Ait 

mae y darnau a ddynodwyd, ar y cyfan, yn by nod 
lithrig, nid oes cymaint ag un gair ynddynt y gellir 
dyweyd am dano, dyma air lianw. D} T lid ymgais am 
i'r meddyliau fod yn eglur, ac yn rymus, fel na byddo 
yn boen i neb geisio darllen y cyfansoddiadau. Pe 
buasai mwy o naturioldeb ac eglurder yn ein bardd- 
oniaetb buasai mwy o ddarllen arni, fel sydd yn mysg 
y Saeson a cbenbedloedd ereill. Ni ystyrir neb yn eu 
plith bwy yn ysgoleigion gorphenedig {accomplished), 
neb fod ganddynt ryw faint o chwaeth at farddoniaeth. 



III.— YR ARFERIAD GORMODOL O ANSODDEIRIAU. 

Pax ysgrifenir mewn iaith rydd byddir yn ofalus i 
beidio arfer yeliwaneg o ansoddeiriau {adjectives) nag 
a weddo i'r sylweddair {substantive) y ceisir dangos ei 
ansawdd; ond mewn prydyddiaeth y mae dynion yn 
myned dros ben pob rheol yn hyn; arferir weithiau 
chwech, neusaitb, neu fwy na hyny i ddangos ansawdd 
gwrthrych; yr hyn fyddai yn dra bagr mewn iaith 
rydd; megys, 

" Elfeu ei awen loeu\fenywaidd 7 
Lon, eres, olau t Ian, risialaidd, 
Oedd gwau sain foddog, iesin,feddaidd, 
Ber a dewisol baradwysaidd." 

nid oes dim llai na thri-ar-ddeg o ansoddeiriau yn y 
penillhwn! ! a hyny i ddangos ansawdd dan wrthrych; 
sef, awen, a sain : dywedir fod yr aioen yn loeu\ yn 
fenywaidd, yn lion, yn eves, yn oleu, yn iven, ac yn 
risialaidd : yr oedd sain yr awen, yn foddog, yn iesin, 
yn feddaidd, yn ber, yn ddewisol, ac yn buradwijsaidd I 
Y mae yr awen yn 

" Gywir, wresog, awen-Zoeu*, emog" 
mewn ilinell arall ; gallai ei bod hi yn teilyngu yr holl 
glod hwn, ond y mae y Ilinell an a ddynodwyd wedi 
myned yn weiniaid with ei chanmol : nid oes ganddynt , 
braidd. ddim ond ansoddeiriau. 



FARDDONIAETH. 119 

a Mae'r awen burwen, barod,—fwyn t oleu, 
Fanylwycli, a hyglod, 
Yn rhinweddawl, nerthawl, nod, 
I'w chwnu * yn iach hynod." 

Dyma un-ar-ddeg o ansocldeiriau yn mhen un syl- 
weddair ! ! Gwall ydyw hwn y syrthir iddo yn fynych : 
nid oes dim llai na saith ansoddair yn yr englyn budd- 
ygol canlynol : 

" Gloew was siriol glyw seirian, — gwiw, nawsaidd 
Gynheswr holl anian, 
YdyVr haul; araul, eirian, 
Bywyd y dydd, byd o dan." 

megys, gloeiv, siriol, seirian, gwiw, nawsaidd, arauL } 
eirian I 

Nid dyben y sylwadau hyn yw ceisio dangos nad oes 
eisiau ansocldeiriau, ond feu gwneir er dangos beth 
mor anmhriodol yw defnyddio cynifer o honynt yn yr 
un man ; yn enwedig, pan fydd yn eglur i bawb mai 
llenwi lie geiriau ereiil y byddant. Y mae gormod o 
ansoddeiriau yn ymddangos mor segur mewn cyfan- 
soddiadau, ag yw y llythrenau segur sy mewn canoedd 
o eiriau Seisnig. Y rheol oreu i ochel hyn, efallai, 
fyddai i'r bardd ystyried pa -eiriau a ddefnyddiasai mewn 
iaith rydd, ac egni'o, hyd y byddo modd, cael y rhai 
hyny i fewn : prin y credwn y defnyddiasai neb o'r 
awdwyr a ddynodwyd y fath grug o ansoddeiriau pe 
buasent yn ysgrifenu rhyddiaeth. Nid diffyg galluoedd, 
bob amser, yw yr achos o hyn ; oblegyd cyfarfyddwn 
a> diffyg yma mewn gweithion beirdd da ; gan hyny 
bai ynddynt hwy ydyw. Pan welir diffyg galluoedd 
mewn dyn, nid ellir llai na thosturio wrth ei ffolineb, 
am ymgais at beth sydd uwchlaw ei wybodaeth. Nid 
oes nemawr beth y mae dynion yn camgymeryd mwy 
yn ei gylch nag yw barddoniaeth ; pe byddai llawer un 
haner mor hurt a bongleraidd gyda rhywbeth arall ag 
ydyw yn hyn, canai yn iach am byth i feddwl dyfod yn 
mlaen, ond glynodd amryw ar hyd eu hoes i geisio 
gwnsud rhyw fath o brydyddiaeth, 

* Codi, 



120 TRAETHAWD AR 

Nid ellir llai na gofidio dros ddynion a ant i draferth 
fawr i gyfansoddi cant neu ddau o linellau, a'r syn- 
hwyrol } r n diflasu arnynt cyn y dcirlleno chwe llinell o 
honynt; ac heb deimlo un awydd drachefn i ail edrych 
drostynt byth. Y mae yn naturiol gofyn i bwy y mae 
y cyfryw yn cyfansoddi. Nid i'r doeth a'r synhwyrol, 
canys ni edrych y rhai hyny ar eu gweithion ; ac nid 
i'r ffol, a'r diarchwaeth, at farddoniaeth gynghaneddo], 
canys a chaniadau gwag ac ynfyd, pen-yr-heolydd, y 
boddlonir y rhai hyny yn fwyaf ; rhaid gan hyny mai 
iddynt eu hunain yn gwbl y rnaent yn cyfansoddi. 



IV.— CYNGHANEDDION HEB WEITHREDEIRIAU 
NEU BARWYDDIAID YNDDYNT. 

GwEiTHREDAik (verb), neu berwyddiad, a arferir i osod 
allan beth fyddwn yn gadarnhau mewn perthynas i 
unrhyw wrthrych, neu yn ei briodoli iddo. Nid oes 
dim bywyd yn ymddangos yn yr holl ranau ereill o 
ymadrodd heb berwyddiad. Y mae perwyddiad, mewn 
yanadrodd, yn debyg i'r galon yn y corff, yn ergydio v 
gwaed drwy y cwbl o'r aelodatu Drvvy berwyddiadau 
yr amlygir bodoliad, gvvneuthuriad, a goddefiad ; ac y 
mae enwedigaethydd heb berwyddiad yn afreolaidd : 

" Dado;uddiad Ion mad i'n mysg — goreuddawn 
lor hyddawn, er addysg; 
Goleuni Duw, gleiniau dysg, 
A gemati'r gwir digymysg." 

Dylasai ein hawdwr fynegu am ba beth yr oedd efe 
yn meddwl. Y mae'r englyn o gynghaueddiad da, ond 
nid oes ganddo yr un pwynt. 

" GrufFydd ab Cynan, \viw eirian an^T, 
Hir ysbaid didawl, a Rliys ab Tewdwr, 
A GrufFydd ab Rhys ddilys arddelwr, 
A Rhys ab GrufFydd dda lywydd, loew-wr: 
Rhys ab Thomas da syw dvvr, — ^cadernid 
Ei wlad a'i ryddid, hylaw darweddwr." 



FARDDONIAETH. 12] 

Nid oes un awgrym yn cael ei rhoddi beth oedd yr 
enwogion uchod yn wneuthur neu yn oddef: er cael eu 
benwau ar glawr, yr yd) m yn y tywyllwch am eu rhin- 
weddau. Y mae y cynghaneddion yn blethedig, ond 
beth yw'r synwyr? Gall y frawddeg fod vveithiau yn 
lied hiranadiawg, eto os bydd ynddi berwyddiad bydd 
bono yn rhwymo y cwbl yn nghyd, fel maen clo; megys, 
y gwelir vvrth yr engraffau canlynol : 

Hynaws adroddai hanes derwyddon ; 

Defodau ein hen dadau diwydion, — 

Eu treigl drwy fyd, — a'u traglew drafodion,— 

Eu gwybodau a'u doniau diweinio-n, 

Oedd ddidawl raewn celfyddydon, — eu hedd, — 

Eu hir fawredd,— eu dysg, — a'u harferion, Gutyn Peris, 

Os difai ei ystafell, — ei fwyd, 
Ei fir, a'i lawn lyfrgel!, 
A'i ddaiaf ncuadd ddiell; 
Ei ddysg a'i gynghor oedd well. Eto. 

Ni fuasai y penill cyntaf ond pentvvr o eiriau gwas- 
garedig beb y perwyddiaid adroddai -acoedd: ac y mae 
y perwyddiad oedd yn y diweddaf yn cloi yr holl ym- 
adroddion blaenorol, ac yn eu gwneuthur yn un cyfan- 
waith. 



V.-MEWN CHWAETH. 

Chwaeth (taste) yw y gallu neu'r galluoedd meddyliol 
hyny a effeithir gan weithion y dychymyg, neu'i cel- 
fyddydau ag % a ffurfia farn o berthynas iddynt; neu, y 
gallu i dderbyn hyfrydwch neu boen oddiwrth geinion 
(beauties) a diffygion natur a chelfyddyd. Nid oes dim 
mwy cynredin yn mhlith dynolryw na'r bias a geir ar 
yr hyn fyddo yn dlws, yn rheolaidd, yn gyfartal, yn 
ardderchog, yn gyd-darawiadol, yn newydd, neu yn 
hoew ; ac nid oes dim a rydd fwy o ddiflasder na'r byn 
sydd yn drwsgl, yn anghyfartal, yn annhrefnus, ac yn 
anghyd-darawiadol. Y mae plant yn dangos egwydd- 

G 






Os5 



122 TRAETHAWD AR 

orion chwaeth" yn fore, mewn mil b ffyrdd ; yn eu 
iioffder o wahanol wrtbrychan. Y mae y werinos 
mwyaf hurt yn cael hyfrydwch oddiwrth ystorion, a 
cherddi, &c # Y mae y gallu hwn mewn gwahanol 
ddynion yn dra gwahanol. Nid oes ond ychydig o 
chwaeth i'w weled mewn llawer, a hyny sydd, y mae 
o'r natur arwaf a mwyaf anniwylliedig. Nid ydyw y 
rhanfwyafo weithion athrylith ond pethau dynwaredol 
o natur; danghosiad o gymeriadau, gweithrediadau, ac 
ymarferiadau dynion. Y mae yr holl hyfrydwch ydym 
ni yn ei fwynhau oddiwrth y fath ddynwarediadau wedi 
ei sylfaenu ar chwaeth; ond i'r dyall y perthyn barnu 
pa un a ydynt wedi eu gwneud yn iawn, yr hwn a 
gymhara y darlun, neu y dynw T arediad a'r gwreiddiol. 

Arwydda tynerwch chwaeth berffeithiad y teimlad 
naturiol hwnw, ar yr hwn y mae chwaeth wedi ei syl- 
faenu. Y mae yn cynwys y galluoedd coethedig sydd 
yn ein cynorthwyo i ganfod y ceinion (beauties) sy 
guddiedig oddiwrth lygaid y werinos (vulgar). 

Arwydda cywirdeb chwaeth y gwellad y mae y gallu 
hwnw yn ei dderbyn drwy ei gysylltiad a'r dyall. Nid 
ellir byth dwyllo y dyn o chwaeth cy wir a phrydferthwch 
ffugiol; oblegyd y mae efe yn dwyn yn wastad yn ei 
feddwl ei hun brofiedydd o synwyr cryf, with yr hwn 
y mae efe yn barnu pob peth. 

Diffyg mewn chwaeth fyddai rhoddi menyw i siarad 
mewn iaith gref fel arwr. Neu ddodi hyawdledd 
Brougham yn ngenau bugail. 

Diffyg chwaeth yw yr achos o arferu geiriau ac ym- 
adroddion isel mewn darluniadau; a gyru cyffelyb- 
iaethau yn rhy bell ; y mae ambell un, pan gaffo 
flodeuyn, yn ei wasgu ac yn ei anffurfio, yn gymaint, 
with geisio dangos ei brydferthwch, nes y bydd yn 
hyfryd genych ei weled yn ei ollwng o'i law rhag 
achosi dim ychwaneg o boen i chwi. Y mae dynion 
oV darluniad hwn, am gael dyweyd y cwbl a ellir ei 
ddyweyd ar fater, heb adael dim lie i'ch meddwl chw r i 
weithredu. 



FARDD0N1AETH. 123 

Dengys y llinellau canlynol iselder chwaeth: 
DTNYSTR JERUSALEM. 

" A gweled Uueddawg alon — aflwys, 
Yn hel yr eglwys yn dail a rhuglon." 

* * * ' " * * * 

" Lladd a rhwygo sagio sydd." 
<l Eto myuant hvyr chwilio'v tomertau, 
Mewn ysig adwyth am ben esgidiau, 
Neu grwyn drewllyd, esgyrn a drylliuu, 
Neu olioii bawlyd i lenwi eu boliau, — 
Gwasarn a hen wregysau — a grioant, 
Y dom a ysant — O dyma eisiau." 
" Blingant, berwant, heb eiriach, 
Bob yn bwys y baban bach. 3 * 

* * * * * 

" Y wraig dyner a rwyga a*i danedd 
Ei baban anwyl." — 
***** 

"Yn (?i chur a gwyn o'i cho, — yn gwanu 
Ei gwyn blent yn sugno, 
Gan ei drin a'i gnoi" — 
***** 

" Wedi'r boen i waedu'r bach 
Diaelodi'r diledach." 
***** 

" Profwoh rhyw larp o'r afu, 
Darn o'tfron neu'r galon gu." 
***** 

Salem sy'n llawn o gyrff seilion — drwyddi 
Mae'n aroglifet tomenruglion." 

Y mae y darnau uchod, o'r braidd, yn rhy erchyll i'r 
rhai a feddant ' taste for the horrible;' ac y niaent yn 
dangos iselder chwaeth i'r eithaf ; nid oedd gan ein 
hawdwr un ffordd i fyned at ein teimladau ond drwy 
eu fraredig a'u rhwygo yn y modd mwyaf arsvvydus: 
aeth a ni i'r dissecting room ar unwaith; a pha deimlad 
a all oddef ei ddarluniadau garw: y maent yn isel ac 
yn arw. Y rhagor sy rhwng y darluniad a rydd Jer- 
emiah o hyn; mor gynil y llefara y proffwyd am dano; 
nid ydyw yn defnyddio an sill, na gair, nad oedd ei 
eisiau, " Dwylaw gwragedd tosturiol a ferwasant eu 
plant eu hun: eu hymborth oeddynt yn ninystr merch 



124 TRAETHAWD AR 

fy mhobl" (Galar. iv. 10). Ond y mae awdwr y 
llinellau a ddynodwyd yn trin y petb, ac yn troi o'i 
amgylch, yn barhaus, nes yr ydys yn ffieiddio y darlun. 
Y mae Uawer o'n beirdd yn chwanog (yn enwedig 
wrth gyfansoddi marwnadau) o ddynodi y gwrthrych y 
galerir ar ei ol, yn barhaus : megys, y givr, ivr, Gymro, 
gwron, gwladtvr, fel, 

" Ail Owen Gwynedd wr rhieddog ; 
A gwr ydoedd ail i Garadog ; a 

Hafarch fel Llywarch Hen alluog 
Oedd yr hynod lueddwr enwog ; 
Bu mewn llafur fal Arthur wyrthiog, 
Am wir Ryddid :—Jilwr mawreddog." 

Dyma gwr ddwy waith, a llueddwr o filwr yn y penill 
hwn. 

Gellir rhifo mewn un awdl, yr hon nad ydyw ond o 
hyd canolig, y gair gwr wedi ei arferu dros ugain o 
weithiau, a hyny heb ei eisiau gymaint ag un waith ; 
ond y mae yn wir y newidir y dull ; bydd ambell waith 
yn blaenori yr ansoddair ; waith arall ar ei ol ; megys, 
wr enwog, enwog wr ; lur hoew, hoew wr ; eon ivr, ivr 
eon ; &c, erfai wr ; wr dewrfyg,fyg wr, &c. heb son 
am enwau ereill, megys Cymro, gwron, llueddwr, arwr, 
noddwr, &c. &c. &c. Y mae hyn yn tueddu i wanychu 
cyfansoddiad yn fawr. Onid gwell a mwy priodol 
fyddai arferu rhagenwau, yn lie beichio llinellau yn y 
fath fodd trwsgl ? 



VI.— Y CHWYDDIAETH. 

Chwyddiaeth sy gynhwysedig mewn gwthio gwrth- 
rych cyffredin a gwael o'i le priodol, gan geisio ei godi i 
sefyllfa oruchel ; neu drwy geisio codi gwrthrych sydd 
ynddo ei hun, eisoes, yn oruchel (sublime), tu hwnt i 
bob terfynau natur a phriodoldeb. Y mae yr ysgrifen- 
wyr a hoffant y dull hwn o gyfansoddi yn tybio os cant 
ddigon o eiriau ysj&enydd i ddysgleinio ar lygaid y dar- 



FARDDONIAETH. 125 

llenydd, pentwr.o ansoddeiriau, a infer o ymadroddion 
chwyddedig, uwchlaw a arferir gan y cyffredin, eu bod 
hwy yn sicr yn ngafael y dull goruchel (sublime) ; ond 
nid ydynt wedi dyall mai yn y meddwl, ac nid yn yr 
iaith, y mae y gorucheledd yn bodoli. Ceir gweled 
rhai o'r llwyth hwn yn cymeryd cymaint o drafferth 
arnynt eu hunain, i chwilio am eiriau mawr a chwydd- 
edig, i ddyweyd am ddiffoddiad canwyll frwynen, a phe 
byddai Georgium Sidus yn cwympo ; dodaat gymaint 
o'u nerth ar waithi osod allan chwaliad sypyn o bridd y 
waudd, ag a fyddai eisiau i ddyweyd am y Wyddfa yn 
neidio oddiar ei gwadnau. Y maent am wneyd y diffyg 
sydd yn eu meddylddrychau i fyny a geiriau swnfawr a 
chwyddedig. Ceir eu gweled yn dechreu hwylio eu 
camrau tu a Parnassus, yn galw am gymorth Apollo, 
yn yfed o Hippocrene, ac yn cyfarch Calliope, Clio, ac 
Erato, pe na byddai arnynt ond eisiau cyfansoddi cerdd 
i'r llwynog melyn, ar fesur triban ! Y mae y rhan 
fwyaf o'r marwnadau cyffredin a gyfansoddir yn llawn 
o chwyddiaeth afresymol. Llawer dyn oedd yn ystod 
ei fywyd yn orthrymus, yn genfigenllyd, yn anghyiiawn, 
ac yn feddw, &c. mor gynted ag y byddo farw, ceir 
gweled amryw ymgeisyddion yn cyfansoddi marwnacl 
iddo ; a phriodolant iddo luaws o rinweddau na wybu 
efe erioed beth oedd meddianu cymaint ag un o honynt. 
Bydd creigiau y gymydogaeth yn wylo ; y blodau yn 
gwywo ; ac anian yn pruddhau gan alar ; bydd tlodion 
yr ardal yn gwelwi gan ddigalondid, o herwydd marwol- 
aeth un, a fuasai yn gynt yn anos ei gwn i drueiniaid 
nag yr estynasai law o gymorth iddynt : yr oedd yn 
ddysgedig, er nad oedd yn medru darllen iaith ei fam ; 
yr oedd yn engraff o rinwedd, er nad oedd erioed wedi 
plygu ei liniau i ofyn am drugaredd : yr oedd wedi bod 
yn fendith i'rholl wlad, er nad oedd o un cymorth i neb 
yn yr un fro ag ef. Pe'r atebasai llawer gwrthrych a 
folwyd, ac a ddyrchafwyd gan y beirdd, i'r cymeriad a 
roddwyd iddynt, ni fuasai y cyfryw rai yn addas i fyw 
yn mhlith dynion marwol a llygredig-. Yr oeddynt yn 



126 TRAETHAWD AR 

debycach i rai o breswylyddion bro anfarwoldeb, nag* i 
neb ar y ddaiar. Y fath symiau mawr o arian sydd 
wedi cael eu gwastraffu i geisio codi cofgolofnau i rai 
y mae eu henwau yn pydru ; tra y mae y rhinweddol, 
a'r duwiol, mewn llawer ardal, wedi ei esgeuluso yn 
gymaint, fel na wyr yr hynaf yn y fro, yn mha le y mae 
ei fedd ; er hyny, y mae gweithredoedd y eyfryw un, 
er ei farw, yn llefaru eto. 

Chwyddiaeth yw hefyd ceisio codi gwrthrych, sydd 
eisoes yn oruchel, uwchlaw holl derfynau natur a 
phriodoldeb ; megys, pe dy wedid fod pen Samson 
gymaint a Charnfadryn, a'i gorff a'i aelodau mewn 
cyfartaledd i hyny ; neu fod digon o waed yn ngwythi- 
enau Goliath i nofio Hong ; neu fod un o gedrwydd 
Libanus, wedi ei thynu o'r gwraidd, yn rhy fach i fod 
yn ]Jaw T ffon i un o gawri meibion Anac. Seiniai pethau 
fel hyn yn rhy fedd yn nghlustiau yr anwybodus, a 
byddent yn barod i ryfeddu at alluoedd cryfion y dyn a 
gai allan y fath ddirgelwch ; pan, mewn gwirionedd, na 
fyddai y fath afresymoldeb, ond yn dangos, naill ai 
hollol amddifadrwydd o athrylith, neu ddirfawr dlodi a 
gwaeledd yr athrylith a feddianid. 

Clywir llawer o chwyddiaeth mewn areithiau yn 
gystal ag mewn barddoniaeth ; yr hyn a adnabyddir 
yn gyffredin wrth yr enw froth (ewyn). Mewn cynhwrf 
mawr, chwys a Uafur ; geiriau tywyjl, hirion, a chlog-- 
yrnaidd yn cael eu bwrlymu ; cymylau o dawch yn 
codi ; y gwrandawyr yn foddfa o chwys ; a mawr y 
rhyfedda yr anwybodus a'r diddysg at fedrusrwydd yr 
areithydd ; ond ni fydd ganddynt ddim i'w ddyweyd am 
dano wedi y darfyddo, ond ei fod ef yn gryf iawn ; ac 
fod ei lais o yn dal yn dda ; tra y bydd y synhwyrol yn 
myned ymaith wedi ei glwyfo gan anwybodaeth y eyfryw. 
Peth ffol fyddai ceisio cynbyrfu yr Atlantic Ocean i 
foddi ^vvbedyn ! 



FARDDONIAETH. 127 



Y BE1RDD CYMRE1G, &c. 



I.-ANFANTEISION BEIRDD CYMREIG. 

Gan fod prydyddiaeth mor fore yn y byd, wedi ymagor 
gyda natur ei hun, gan fod Llyfr y llyfrau mor lawn o 
farddoniaeth, a phrif weision Duw, megys Moses, Job, 
Dafydd, Solomon, Esaiah, &c. &c. wedi cyfleu ini 
feddwl y Goruchaf yn y ffordd lion, a'r caniadau a gyf- 
ansoddwyd ganddynt hwy yn nyfnder eu trallodion, ac 
yn uchder eu profiadau, yn mhethau Duw, wedi bod o 
gymorth i'r eglwys yn mhob oes, y m*e yn syndod na 
fyddai mwy o sylw parchus yn cael ei dalu iddi. Onid 
rbyfedd fod caniadau Dafydd pan yn cael ei erlid o 
flaen ei elynion, a pban fyddai y Goruchaf yn gwenu 
arno yn ei drallodion, yn foddion dyddanwch, ac yn 
ffynhonau cysur i Gristionogion y bedwerydd ganrif ar 
bymtheg. Crefydd, moesoldeb, a rhinwedd a bia'r gan; 
ond bu amser ar Gymru pryd nad oedd ond dynion 
Uygredig yn talu un math o sylw iddi; halogent hi yn 
ddirfawr, a llygrent yr oesau a'u cyfansoddiadau; y 
mae llawer o ddarnau prydyddol nad ydynt yn deilwng 
o weled goleuni dydd; dylid eu bvvrw i'r waudd, ac i'r 
ystlumod, fel na chaffo ein cenedl ei llygru mwyach 
a'r fath nieidd-dra: ond y mae genym hefyd ddarnau 
teilwng iawn; ydynt yn addurn ac yn fri i'n cenedl; 
ac y mae hyny yn syndod pan feddyliom yn mhlith pa 
ddosbeirth y coleddid yr awen yn Nghymru ; sef, dynion, 
yn gyffredin, ag oeddynt mewn amgylchiadau isel, 
crefftwyr a gweithwyr : y mae yn wir fod genym rai yn 
wahanol; ond dyma y dosbeirth mwyaf cyffredin; rhai 
a breswylient mewn parthau dinod, yn nghilfachau y 



128 TRAETHAWD AR 

creigiau ; rhai a ymdrechent lawer a thlodi, ac anfan- 
teision ereill ; rhai na wyddent ond un iaith ; ag 
oeddynt heb weled y byd drwy bronad na thrwy 
lyfraii ; yn rhy isel o ran eu hamgylchiadau , i gael 
cyfeillachu a'u huwchradd, ac a'r dysgedig, ya 
gorfod ymsymud mewn cylchoedd cyffredin, ag ym- 
wneud a phobl gyffredin; heb ganddynt unrhyw gy- 
nhorthwy i fyned wrtho ond gweithion y beirdd a aethai 
o'ublaenau; ac yn fynych wrth geisio efelychu rhag- 
oriaethau y rhai hyny, byddent yn dilyn gormod ar eu 
gwendidau; tra y mae gan y Saeson eu boneddigion 
a'u hathrawon yn feirdd ; eu W. Cowper, Ysw., T. 
Campbell, Ysw., J. Montgomery, Ysw., R. Southey, 
Ysw. Eu Sir R. Blackmore; Meistri Fenton, Gran- 
ville, Somerville, Dr. Swift, Pope, Dr. Watts, West, 
Dr. Young, Denham, Milton, Iaril Rochester, larll 
Roscommon, Waller, Dryden, Dr. Parnell, Rowe, 
Addison, Thomson, Sheffield, a'u Lord Byron, a'r cwbl 
wedi cael y manteision dysgeidiaethol goreu; rhai o 
honynt yn y prif athrofaoedd; amryw o honynt wedi 
harm o ieirll ac arglwyddi; braidd i gyd mewn am- 
gylchiadau cyfoethog. Peth anarferol fyddai gweled 
meibion pobl ganolradd, ac iselradd, yn troi allan yn 
feirdd yn eu plith hwy. Yr oedd Cowley yn fab i 
fasnachwr; Butler yn fab i amaethwr; Akenside yn 
fab i gigydd ; Smith yn fab i drafnidiwr ; Prior yn fab 
i saer; a Collins yn fab i hetiwr; ond cafodd y rhai'n 
fanteision a barodd iddynt ragori: os bydd gyda nhwy 
eu Henry Kirkwhite, a'u Thomas Ragg, t 

" Yn dwys narhau i franu a gwau 
Tra dalia oviau'r dydd," 

a'u Robert Burns, who, 

" Drove his plough along the mountain side, 9 * 
bydd yn syndod; a sonir am danynt fel rhyfeddodau ; 

J Thomas Raofg sydd wehydd o Nottingham, mewn amgylchiadau 
isel, ond y mae yn fardd rhagorol; gwel adolygiad ar ei weithion yn 
yr Evangelical Magazine, am Dachwedd, 1837, tu dal. 525, He y 



FARDDONIAETH. 129 

ac am anwastadrwydd (fickleness) yr a wen yn ei hym- 
weliadau ; ond nid allwn ni synu at hyn yn Nghymru; 
oblegyd i'r gwrthwyneb y mae : aoth yr awen heibio i 
lysoedd pendefigion em gwlad; g*adawodd y dysgedig; 
a thrigodd yn mhlith ein gofaint a'n seiri; ein gwe- 
hyddion, ysgenyddion, a'n cyfrwyvvyr; ein hamaeth- 
wyr a'ncloddwyr; ein cylchwyr, a'nhesgidwyr, &c. &c. 
a galwai, ar ddamwain efallai, heibio i ambell athraw 
ysgol ; ond nid ydys wrth hyn yn golygu nad oes 
dynion dysgedig yn coleddu yr awen, yn awr, yn 
Nghymru: oes, y mae ; ond eto rhaid addef mai ar 
y cyfrif eu bod yn feddianol ar awen gref, y cawsant 
eu holl fanteision i ddyfod yn ddysgedig. Y mae 
llawer, yn bresenol, yn weinidogion doniol, a defn- 
yddiol, yn eglwys Loegr, na welasent, yn ol pob 



sonir am dano gyda'r teilyngdod a'r parch sy'n gweddu i'w ddawn; 
nid ellir ymatal yma heb roddi un engraff o waith y bardd uchod; yr 
hwn 9 hyderir, na fydd yn flin gan em cydwladwyr ei weled : 

The Advent on Sinai.— Ex. xix— ix. 

His robe was of the cloud, 

The lightening braided o'er; 
His heralds the trump-note loud, 

And the echoing thunder's roar. 

On the whirlwind's wing he came, 

And the mountain's awful height 
Was wrapp'd in smoke and flame, 

By the God's descending might. 

He spake, and earth was dumb, 

Like the sea when the winds are laid, 
Like the night when the insect hum 

Is hash'd in the verdant glade. 

He gave his fiery law 

In many an awful word, 
And the nations shook with awe 

As his threat'ning voice they heard. 
Again to earth He came, 

In guise of a man forlorn, 
And chang'd was his crown of flame. 

For one of rending thorn. --* 

g2 






^ \ 



130 TRAETHAWD AR 

tebygolrwydd, y fatb ddyrchafiad, oni buasai yr 
awen; ond yn mha le yn Nghymru y mae un pendeng 
a dim tuedd ynddo at y fatb betb ? Enwer cymaint 
ag un Yswain, neu arglwydd o Gyrnro sy yn meddu un 
wreichionen o awen yn ei fynwes. Sonir fod D. ab 
Edmwnt, lolo Goch, a Gutyn Owain, &c. &c. yn wyr 
cyfrifol ; ac yr oedd Edmund Prys yn Archddiacon ; ond 
pwy oedd Goronwy Owain? O ba le yr hanodd 
Lewis Morris, Jonathan Hughes, Thomas Edwards, D. 
Thomas, G. Williams, R. Davies, a lluaws sydd yn 
awr yn fyw? Nid ellir dyweyd fod gwaed arglwyddi 
nac ieirll, yn eu gwythienau; ond yr oeddynt yn ddyn- 
ion digon parcbus yn eu sefyllfaoedd cyffredin, fel 
dynion; a dygwyd hwy i sylw goruwoh y cyffredin 
drwy rym eu galluoedd cynhwynol. Daeth rhai o 
honynt i amgylchiadau uwchlaw tylodi eu sefyllfaoedd 
decbreuol, ar gyfrif eu doniau a'u galluoedd yn unig ; 
yr hyn a barodd lawer o lid a chenfigen iddynt, oddi- 
wrtb y cenfigenllyd oedd yn methu gweithio ei ffordd 
drwy y byd, ond yn gorfod aros, yn y man y ganed ef, 
ar hyd ei oes. 

Y mae amryw hefyd o weinidogion yn mhlith yr 
Ymneillduwyr, nad allant ymffrostio o waedoliaeth 
bendefigaidd, eto oeddynt barchus yn eu cylchoedd, 
yn feirdd campus, ac yn meddu cymaint o ddysg- 
eidiaeth, a gwybodaeth gyffredinol, ag sydd yn eu 

The law his hands had given 

He now fulfill'd and kept, 
And opened the way to heaven, 

For those who in anguish wept. 

And He again shall come, 

Thrones shall before him fail, 
And every voice be dumb, 

Or own him Lord of all. 

Then heaven, along with earth, 

Shall to its centre shake, 
And up to brighter birth 

The whole creation wake. T. Ragg. 




y/r^y< % 



FARDDONIAETH. 131 

galluogi i gyftawni eu swydd bwysig gyda graddau 
lied helaeth o gymeradwyaeth ; ond a sylwi yn gyffred- 
inol, a dynion mewn sefyllfaoecld lied anfanteisiol y 
mae yr awen wedi ymweled yn Nghymru, yn enwedig, 
yn y triugain mlynedd diweddaf, gan fyned heibio i 
foneddigion a mawrion y wlad. Efallai, y dadleua 
rhywun nad yw y boneddigion yn dysgu yr iaith, ac 
fod hyny yn rhwystr iddynt; ond a chaniatau hyny, 
nid ydynt hvvy yn feirdd mewn unrhyw iaith arall. 

Er fod llawer o ddarnau tlws yn ein barddoniaeth yn 
y blynyddau diweddaf, eto, rhaid addef mai go isel y 
bu wedi dyddiau Goronwy, hyd o fewn deugain rnlyn- 
edd yn ol. Torodd allan rhyw gyffnod (era) new- 
ydd oddeutu y pryd hwnw ; daeth y beirdd i chwilio 
mwy ar farddoniaeth cenhedloedd ereill, ac i weled y 
gellid dyrchafu yr awen gymreig i rodfaoedd uw r ch, 
nag a ganiateid iddi gan y dull byranadlog, a diarhebol, 
am yr hwn yr oedd llawer o'r hen feirdd yn dra nodedig ; 
ac felly gollyngwyd hi o'i hualau, a chaniatawyd iddi 
esgyn y ffurfafen gyda Newton ; tramwy Uwybrau y 
moroedd gyda Columbus a Cooke ; a dwyn ei marsian- 
diaeth o bell ; dilynodd Josephus, Fox, Gibbon, a Hume, 
Goldsmith, Sturm, Franklin ac Ossian ; casglodd flodau 
o bob gwlad, ac oddiar bob maes, ac ymgyfoethogodd 
yn ddirfawr ; ac, y blynyddoedd diweddaf, hyn teithiai 
gyda Parry, a Ross ; Williams, ac Ellis ; Esgob Heber, 
a H. Martin ; Dr. Morrisson, a'r Dr. Carey; a mynai 
olwg ar barthau pellenig y byd ; a chymer wibdaitb 
yn ami gyda Herschel a'r Doctor Dick : a chysegrir hi 
yn fwy nag erioed at wasanaeth moesoldeb a rhinwedd ; 
a gellir ei gweled yn eistedd wrth draed Howe, Edwards, 
Henry, Hall, Chalmers, a Wardiaw, ac yn cymeryd ei 
haddysgu gan yr enwogion hyn yn mhethau Duw. Dyg- 
wyd i ni, drwy y was.g, doraeth ar doraeth o gyfansodd- 
iadau gwerthfawr ; ac y mae llyfrau barddonawl yn par- 
haus ddylifoi'n cenedl : a mwy o e^ni, yn y blynyddau 
diweddaf hyn, wedi cael ei wmeud o blaid awen nag 
a wnaed er vs canrifoedd o'r blaen, 



132 TRAETHAWD AR 

Prif ragoriaeth ein beirdd cyn dyddiau D. lonawr, 
&c. oedd cynghaneddu syniadau canolig yn rheolaidd a 
difeius, o ran yr iaith ; trin pob testyn yn debyg^ i\v 
gilydd : a dim o'r ffordd gyffredin gydag un peth, nac 
uchder syniadau, na dychymygion awenyddol yn eu 
gweithiau. Yr oedd llwybr liawer un o honynt yn de- 
byg i'r gledrffordd {railway) ; yr un lied ynmhob pen ; 
ond nid oeddynt yn teithio yn debyg ag y teithia y 
cerbydau tan ; ond yn hytrach, yn fwy tebyg i fadau 
camlas (canal), yn teithio yn araf, ar hyd wyneb dwfr 
llonydd ; beunydd drwy leoedd gwastad, ac isel ; nid 
oedd na mor na mynydd ; na chraig na chlogwyn ; na 
gradd na choedwig ; na glyn na rhaiadr i'w weled, 
braidd, un ams^r yn y llwybr yr elai liawer o honynt; 
ond byddent yn lied debyg o gyraeddpen y daith megys 
rhwng dau ganllaw. ]N T id annhebyg oeddynt i'r mor- 
wyr pan oedd morwriaeth yn ei babandod, yn ofni 
myned liawer o olwg y tir : ond ag ystyried eu manteis- 
ion, ac ystyried sefyilfa spvybodaeth yn mhlith rhai o'r 
un graddau a hwy yn Lloegr. Y rhyfeddod yw, eu bod 
wedi gwneud pethau cystal. 



II.— TESTYNAU I FARDDONI ARNYNT. 

Y mae yn amlwg i bob un fod gwahaniaeth dirfawr 
rhwng testyn a thestyn. Y mae ambell destyn, gyda 
yr enwir ef, yn llenwi y meddwl a meddylddrychau ; 
megys, pe sonid am y fellten a'r daran, y storm, ilcng- 
ddryliiad, rhyfel, dinasoedd ar dan, &c. a gwaith mawr 
yw cadw yn lied gyfartal a gorucheledd y rhai hyn ; 
ond rhodder yr anfedrus a'r diawen i gyfansoddi arnynt, 
diflana eu mawredd o dan ei ddwylaw; ni fydd ei daran 
ef, ond fel ergyd o lawddryll; na'i storm prin yn ys- 
gwyd y.dail; ei longddrylliad heb ddychrynu neb oV . 
edrychwyr ; ei ryfel, fel ymgiprys Forth Beli; a'i ddinas 
ar dan, fel ffagl wellt yn cyneu. Wrth ystyried fod 
g*an Goronwy Owain y fath ddefnyddiau wrth ei law ? 



FARDDONIAETH. 133 

pan yn cyfansoddi cywydd y farn, nid ymddengys y 

rhagoroldeb yn gymaint ; y mae dyfod i fyny, yn lied 

agos ar destyn felly yn gymaint ag a ellir ei ddysgwyl 

gan farwoi ddyn. Yr oedd hanes y farn a'i hamgylch- 

iadau genym, eisoes, wedi eu darlunio gan bin ysbryd- 

oliaeth ei han; ac ni buasai raid i Goronvvy ond peidio 

llygra a Heihau y darluniadau hyny, na chawsai efe ei 

ystyried yn rhagorol. Y mae mwy gorchest mewn 

amryw o'i gyfansoddiadau nag sydd yn hwn, megys, yr 

awdl ar farvvolaeth L. Morris, &c. Prinaf fo'r defn- 

yddiau, a mwyaf o waith dycbymygu fo gan y bardd, 

mwyaf rhagorol ydyw. Pa orchestgamp fyddai rnewn 

troi hanes ar gan, wrth a fyddai mewn cyfansoddi cerdd 

newydd o ran ei meddylddrychau. Y mae rhagor 

rhwng myned i goedwig eich cymydog i dori pren, a 

chymeryd pren fyddo wedi tyfu ar eich tir eich hun. 

Tlws ddigon yw pennodau o'r Bibl wedi eu troi ar fesur 

cerdd, ond pwy bia y meddylddrychau? Nid ydyw 

dawn fel hyn i'w dirmygu, sef, dawn i aralleirio; ond 

ni ddichon hon, a hi yn unig, wneud dyn yn ddyn 

mawr. Dylai y dyn a ddysgwylia gael ei alw yn fardd, 

fod yn lluniedydd ei hun, ac yn meddu " Hygad yn 

gweled anian, calon yn teimlo anian, a glewder a faidd 

gydfyned ag anian,'' ac nid boddloni ar ddarluniadau 

pobl ereill. 

Y mae ein beirdd wedi cael cam dirfawr, lawer 
gwaith, drwy eu cyfyngu yn ormodol at fesur, neu 
hyd; megys, rhoddi Pont Menai yn destyn chwe eng- 
lyn; ni fuasai waeth ceisio crynhoi afon Menai i 
blisgyn wy; deuddeg englyn ar arch Noah, amgylchiad 
a ofynasai gan hwy nag Iliad Homer; pan, efaJlai, y 
rboddid Nimrod, neu Pharaoh, mewn cymydogaeth, yn 
destyn awdl, a gwobr helaeth am wneud mawl iddo. 

III.-PA BETH YW AWEN? 

Pe gofynid, Pa beth yw iaith ? ceid atebiad, laith yw 
casgii:id o seiniau, neu nodau, a arferir gan unrhyw 



134 TRAETHAWD AR 

genedl neu bobl i ddangos eu meddyliau i'w gilydd; 
pe gofynid, Pa beth yw gramadeg? atebid, Mai y gel- 
fyddyd o amlygu ein meddyliau, mewn geiriau, yn 
drefnus, ydyw. 

Pa beth yw AwenX Rhoddwn ger bron y darllen- 
ydd farnau y beirdd am dani, ac wedi byny dyfaled 
yntau ; fe'i gelwir yn y ' Powysion/ yn "Wen Rhag- 
luniaeth;" yn " Ddylif o ysbrydoliaeth ; " yn"Aw;" 
yn "Ysbryd Glan;" yn "Dan ysbrydol;" yn "Ddirgel 
lef;" yn "Anian o Nef ;" yn " Em ;" yn " Feddwl a 
Thuedd;" yn " Rhodd o Nef;" yn " Drigianydd y 
fynvves a'r ymenydd ;" yn " Nwyf ;" yn"Ganwyll;" 
yn "Wreichionen;" yn "Nerth anian;" yn "Synwyr;" 
yn "Adenydd enaid;" yn "Ddaw T n can;" yn Ber ffrwd 
o win Duw;" yn " Brif addurn gwybodaeth ;" yn 
"Ganwyll o Nef;" yn " Ferch bynaf y Nef;" a'i 
theithi yn "Ddysg;" yn "Gof;" yn " GrebwyH? " 
yn " Iaith ;" yn " Bwyfl pen ;" yn " Duedd ddoetb ; " 
vn "Elfen;" yn "Seren;" yn " Llais Rhen ; " yn 
"Ysbryd;" yn " Gyneddf ;" 'yn " Wy o Nef;" yn 
"Wawl enaid;'' yn " Sercb ;" yn " Fyfyr;" yn "Ddy- 
gwyddiad oes ; " yn "Ymgais;" yn " Gallineb ;" yn 
"Ddeall;" yn "Forwyn;" yn " Ddawn natur;" yn 
" Reddf anian;" yn Fanon nef'ol;" yn " Dafod tan;" 
yn " Ddawn cerddawl;" yn " Rhanau ymadrodd;" yn 
" Ddoniau Eden;" yn " Fagwres pob dychymygion ; " 
yn "Synwyr;" yn " Fri synwyr;" yn " Nwyd;" yn 
" Greawdyddes anian ;" yn " Elw ;" yn " Syniad ;" yn 
" Dri bywyd ; " yn " Bum heol ; " yn " Ffrwyth pren 
ynEden;" yn " Ffraetb ymadrodd;" yn "Gamrig;" 
yn " Uchel ebediadau ;" yn " Haul ofydd ;" yn "Wib- 
seren;" yn " Flodau crebwyllion ;" yn " Broffwydawl 
seren;" yn " Delyn aur;" yn "Anadliad Duw;" yn 
"Dan ysawl." 

Ni wyddir yn iawn pa un a yw yn haws dyweyd yn 
bresenol, pa beth yw A wen, wedi clywed cynifer yn 
dyweyd eu barnau, nag 1 oedd cyn gofyn i un o honynt, 
Gellid tybio, a byny nid ar gam. fod llawer wedi ceisio 



FARDDONIAETH. 135 

dyweyd pa beth yw, heb erioed wybod ^hyny drvvy 
brofiad. Y mae llawer o'r darluniadau hyn yn ar- 
swydus ; ac ereill yn ffol dros ben, a gellid tybied fod 
amryw ereill yn dyfod yn lied agos i'r nod, Gan 
fod cynifer o farnau gwahanol yn nghylch pa beth yw 
Awen, a ydyw yn rhyfedd clywed cynifer o farnau 
gwahanol, ar ol pob Eisteddfod, yn nghylch pwy fydd 
y cyfansoddwr goreu ar y testynau. Gellid meddwl, 
mai mewn anwybodaeth dynion yn nghylch pa beth 
yw Awen, y mae camdybiau llawer am eu cyfansodd- 
iadau yn ffynhoni. Hyderir y daw y Cymry.i fyfyrio 
mwy ar y mater hwn, ac yna cawn gyfansoddiadau 
teilyngacb yn ein Heisteddfodau, a llai o rwgnach wedi 
yr elont heibio. Gan fod barddoniaeth w T edi cael ei 
thrin yn lied helaeth yn y tu dalenau blaenorol, a 
barnau enwogion wedi cael eu gosod ger bron y dar- 
lienydd, ystyrir y sylwadau hyny yn atebiad gwir i'r 
gofyniad, Pa beth yw Awen ? 



IV.— Y BARDD GYNT. 

Ystyr y gair bardd yn yr amseroedd gynt, yn ol y Dr. 
O, Puw, oedd dysgawdwr, offeiriad, neu athronydd, a 
chan mai drwy brydyddiaeth y cyfrenid gwybodaeth i'r 
bobl yr oedd angenrheidrwydd iddo fod yn brydydd 
hefyd. Nid oes un ystyr ond prydydd yn nglyn ag ef 
yn awr. Yr oedd y bardd mewn parch mawr yn ynys 
Prydain. Wedi i^ido fyned drwy y graddau gofyno! fel 
Aivenydd, neu bercben awen, fe'i gelwid yn Fardd 
ynys Prydain. Yr oedd ei wisg yn unweddog, o liw 
yr awyr, arwyddlun, fel y tybient, o heddwch a gwir- 
ionedd ; ystyrid ei berson yn gysegredig ; galiai efe 
fyned drwy wledydd gwrthwynebus a rhyfelawg yn ddy- 
ogel ; ni fyddai efe byth yn ymddangos mewn byddin 
ond fel cyhoeddwr, neu o dan faner gyngreiriol ; ac ni 
fyddai byth yn dwyn arfau ; ac nid oedd arf noeth i gael 
ei ddal yn ei bresenoldeb. Y cyfryw o honynt a gyf- 



136 TRABfHAWD AR 

lawnent ddyledswyddau crefyddol a elwid Dcrwyddon: 
ac Ofyddion oedd bersonau a ordeinid drwy radd lythyr, 
o herwydd eu rhinweddau, heb fyned drwy gylch rhe- 
olaidd o addysg. Pan ddaeth Cristionogaeth gyntaf 
yma, yr oedd y Bardd yn gweinyddu fel offeiriad; ond 
o ddeutu y bedwaredd ganrif, pan gafodd eglwys Rhu- 
fain yr uwchafiaeth, ysbeiliasant y Bardd o'r rhagor- 
freintiau hyn. Bardd taleithiawg oedd y cadeirydd 
mewn Gorsedd daleithiol ; ond ni feddai efe na Bardd 
ynys Prydain hawl i unrhyw uwchafiaeth ond tra y 
gweinyddent, ac y detholid hwy i'r gadair. Y Bardd 
teulu oedd yr wythfed swyddog yn nheulu y tywysog. 
Bardd wedi ei raddoli a elwid yn Fardd tvrth fraint a 
defaivd Beirddynys Prydain : fe'i gelwid mewn amser- 
oedd diweddarach yn Fardd, Caw, Cadeirfardd,2L Bardd 
Cadeiriawg. Arferir y gair Bardd Cadeiriawg eto am 
un fyddo wedi enili y prif destyn mewn eisteddfod dal- 
eitbiawl. Er pelled yr ydym, yn awr, yn Ngbymru, 
oddiwrth ffolineb coelgrefyddol, eto, gwych fyddai 
gweled mwy o drefn a dysgyblaetb yn mhlith y rbai 
sydd yn ei bystyried yn rbyw anrhydedd cael bod o 
nifer Beirdd wrth fraint a defaivd Beirddynys Pryd- 
ain, yn lie bod pob math yn honi yr enwad o fardd pa 
un bynag ai teilwng ai peidio fyddo. 

Y mae beirdd wedi bod, yn ddiameu, yn euog o honi 
rhyw ysbrydoliaeth anghyffredin, ac wedi cael gan y 
werinos gredu eu bod hwy yn rhyw T fodau uwchlaw eu 
cyd-ddynion, a hyny yn llawer drwy eu harferion rhy- 
fedd a'r neillduedd-hwnw a honentoedd mor angenrheid- 
iol i'r awen. Er y cara yr awen neillduedd, ffolineb yw 
meddwl na ddylai beirdd ymgymysgu a chymdeithas ; 
obleg-yd, yn ddiameu, pe caw r sent y fantais yma yn 
helaethach, buasent yn rhagori llawer ar y peth ydynto 
ran chwaeth, a gweddusder ; ac ni chawsem olwg mor 
ddifoes, hurtaidd, ac yswil ar lawer o honynt, pan ddel- 
ent i blith eu huwchradd. Yr oedd llawer o honynt 
mor wladaidd a garw, o ran eu hymddangosiad, ac mor 
dderwyddaidd, o ran eu moesau, a*u harferion, nes yr 



FARDDONlAETH. 137 

aeth edrychiad prydydd yn ddiareb ; ac y dywedid am 
ddyn a edrychai yn syn, ac yn hurt ynfyd, ei fod ef yn 
edrych fel prydydd ; meddylid ugain mlynedd yn ol 
fod aflerwch mewn gwisg ; arafwch m'ewn ymadroddion ; 
edrych tu a'r ddaiar; gadael y gwallt yn annhrefnus ; 
barf heb ei thori, yr hosanau am ben y traed ; penau y 
gliniau heb eu cylymu ; a methu cael llonydd y nos heb 
godi o'r gwely, i groesawu yr awen, yn hanfodol i fardd ; 
ac ni ystyrid neb yn meddu hawl i'r teitl, heb ddwyn y 
nodau uchod, a Uuaws o bethau ffol cyffelyb : a chredai 
llawer mai ysbrydoliaeth, wedi disgyn yn ddigyfrwng*, o 
law Duw ydoedd yr awen ; ac fod pob un a gynys- 
gaeddid a hi yn un o anwylion y Nef, yn ddiameu ; ac 
ystyriai y rhai a roddent goel ar y breuddwydion hyn, 
bob bardd dysgedig*, yn annheilwng o gael ei alw yn 
fardd, oblegyd dywedent mai bardd trwy lyfrau ydoedd ; 
ac nid bardd natur ; bardd natur, yn eu tyb hwy, oedd 
dyn aflerw o'r darluniad a nodwyd ; yr hwn a ffraeth 
barablai luaws o linellau cynghaneddol, trwy ddylanwad 
y pot a'r bibell, er difyru y gymdeithas ; dyn o awen 
bardd y gelwid dyn fel yma ; ond y mae chwaeth y 
genedl wedi gwellau llawer, ac yn parhau i wellau yn 
hyn ; y mae ein beirdd, gydag ychydig iawn o eithr- 
iadau, wedi dianc oil o gymdeithas ynfydion yn bresenol ; 
nid oes ond ychydig iawn o'r rhai iselaf eu cymer- 
iadau yn aros yn ol i ddifyru y cyfryw. 



V.— EISTEDDFODAU. 

Y mae yn ddiamheuol fod yr Eisteddfodau diweddar 
wedi gwneud llawer o lesad i lenoriaeth gymreig; ac 
y maent wedi gwneud niwed dirfawr i lawerodd o ddyn- 
ion. Meddylid bob amser mai dyben cynal Eistedd- 
fodau oedd rhoddi anogaeth i ddynion o alluoedd gyf- 
ansoddi pethau teilwng o fod ar gof a chadw. Y mae 
yn wir fod genym gynyrchion myfyrdodau beirdd a 
rhyddieithwyr y bydd yn werth eu cofio a'u cadw; ond 



138 



TRAErHAWD AR 



y mae genym bethau ereill, ysywaeth, wedi eu cymer- 
adwyo mewn Eisteddfodau, a fyddant yn warth i'r oes. 
Nid ydyw y profiedydd wedi cael ei ddal yn ddigon 
uchel. Y mae dynion ffol yn meddwl, ac y mae beirn- 
iaid ffol (soi-disa?it) wedi meddwl hefyd, y dylasid 
gwobrwyo y goreu mewn ymgais, pa un bynag fuasai 
ei waith yn rhagorol ai peidio, os byddai yn well na'i 
gyd-ymgeisyddion. Y mae hyn, yn ddiddadl, yn gyf- 
eiliornad arswydus: pa fodd y dysgwylir i ddynion 
ymdrechu felly, os bydd gwobr i'w chael mor hawdd. 
Y mae tlysau wedi myned agos mor ami, mewn 
Uawer ardal a. botymau ; nes y mae braidd, yn fwy o 
anrhydedd i ddyn fod heb yr un na bod yn meddu 
nifer o honynt. Pe yr arferasid y gyllell ysgythru 
yn amlach, cawsai y gof arian lai o waith. Yra- 
ddengys, os na ddaw rhyw dro buan y bydd yr Eis- 
teddfodau wedi gorweithio eu hunain i ddyddimder. Y 
mae yn war thus meddwl drwy y fath gastiau y mae 
llawer wedi dyfod i feddianu tlysau. Byddai yn hardd- 
ach i amryw eu gwerthu yn lie hen arian na'u gwisgo ; 
ni ddangosent felly eu ffolineb yn gymaint. Poenus 
raid fod i feddwl y dyn, os gall ef boeni, glywed 
rhywun yn gofyn ar ddangosiad ei dlws, 

"Bathodyn am beth ydyw ?" 

Y mae llawer yn gwisgo tlysau pobLereill, ac ereill 
wedi prynu tlysau; pa anrhydedd yw hyny iddynt ? 
Dylid codi y profiedydd yn uwch, ac onid e, bydd ein 
barddoniaeth fuddygol mewn llawer man yn bollol an- 
nheilwng. Nid ydys heb olygu fod llawer wedi enill 
yn deilwng; i'e, mor deilwng ag y gall beirniaid sefyll 
wrth gefn eu penderfyniad dranoeth ar ol yr Eisteddfod, 
heb wrido. Y mae y rhagoriaeth yn ddigon amlwg; 
ac y mae ereill wedi cael eu gwobrwyo am gyfansodd- 
iadau na dderllyn un dyn sy'n dyali barddoniaeth byth 
mo honynt yr ail waith, os na wna hyny, er cael golwg 
ar feiddgarwch dynion yn gwobrwyo pethau mor an- 
nheilwng. Rhaid cael diwygiad yn hyn. ac onid e awn 
dan warth fel cenedi. 



FARDDONIAETH. 139 



BEIRNIADAETH. 



EISTEDDFOD LLANERCHYMEDD. 

Dau o'r test yn act oeddynt chwe englyn i etifedd 
Llwydiarth, ac Awdl ar Drafnidiaeth. Yr hwn a gyd- 
weithredai a r awdwr yn hyn oedd, Joseph Jones, Ysw\, 
Caerynarfon. Bwriedid i Mr. David Owen, or Gaer- 
wen (Dewi Wyn), gydweithredu hefyd, ond dymunai 
ymesgusodi, fel y gwelir wrth y Uythyr canlynol : 

Pwllheli, Mai 8. 1835. 

Hybarch Syr,— Derbyniais eich llythyr o law y Parch. Wm, 
Williams; ymdeimlaf yn ddiolchgar i'ch dirprwyaeth am eich tyb 
dda o honof yn cynyg i mi yr anrhydedd o fod yn gydfarnydd a Mr.. 
Williams, ar y caniadau y rhai a ddyg gydag ef; darllemad pa rai 
a fu yn ddifyrwch nid bychan i mi, gan eu bod, yn fy nhyb i, yn 
cynwys llawar o ragoriaethau, a gorchestion awenyddol; ond o 
herwydd amrywiol resymau afreidiol eu hadrodd, nid ailaf ar mi 
cyfrif eu darllen gyda'r fath ddichlynwch ag a weddai i'w cymharu 
a'u barnu: gan hyny gobeithiaf yr esgusodwch fi, ac i dystio fy 
mharch a'm hewyllys da atoch chwi a phob eisteddfodau. goddefwch 
i mi eich anog i beidio gollwng cynyrch y fath lafur a medrus- 
rwydd i fro angof, drwy esgeuluso neu wrthod cyhoeddi y goveuon, 
fel y gwna eisteddfodwyr yn gyffredinol. Yr eiddoch yn ostyngedig, 

To Mr. John Huglies, Secretary. D. OWEN. 



At Ddirpnvyivyr Eisteddfod Llanerchymedd. 

Foneddigion, — Yn ol eich dymimiad, darlienasom 
y cyfansoddiadau a anfonasoch atom gyda manyl- 
rwydd ; y mae llawer o'r englynion yn waelion ac yn 
ddinerth ; y niae ereill yn ganolig; eithr nid oes nemavvr 



140 TRAETHAWD AR 

un dosbarth o honynt yn gampus iawn : ni chymerasom 
drafferth i'w dosbarthu a'u gosod o oreu i oreu, eithr 
sylwasom fod dau yn rhagori ar y Ueill. Yn bresenol 
cymerwn ein rhyddid i fynegu ein golygiadau arnynt 
oil; gan eu rhestrufel y dygwyddasant ddyfod i'n Haw, 
wedi dethol o honom y ddau oreu o blith y twr: 

" Y mae englyDion " Cyfaill iddo," yn lied ystwytb; 
ac y mae yr awdwr wedi cyfansoddi un englyn o'r 
chwech i ofyn pa fodd y cyfansoddai efe y pump ereill ; 
nid allwn ystyried hyn yn gamp ynddo : gwnaeth 
ddefnydd hefyd o un gair mewn llinell, nad oes ynddo 
un math o synwyr yn ei gysylltiad a'r geiriau ereill ; 
sef, " abrwysg," yn y llinell hon " Bail ahrwysg hyd 
ei Iwybran ;" ystyr yr hwn yw, anhylwyth; amrosgo ; 
tnvm ; meddiv ; ivedi alaru drwy orlwytho y cylla! 
"Ail iddo yn Lyivyddion" yw un llinell arall, dylasai'r 
L ddiweddaf fod yn LI, a thrwy hyny buasai y gy- 
ngbanedd wedi ei distryw T io. Y mae ychydig o bethau 
ereill, ag ydynt, yn nghyd a'r pethau a nodwyd, yn 
ddigonol i beri i'r gwaith hwn gael ei farnu yn an- 
nheilwng; eto, rhaid addef, pe Uithrigrwydd dawn a 
rhwyddineb cynghaneddol, yn unig, a ofynasid, heb 
sylwi ar synwyr nag ystyr geiriau, buasai gan " Cyfaill 
iddo " bawl i fod yn mhlith y rhai blaenaf, oblegyd y 
mae yn llithricacb na hwynt oil; ond y mae gwylltineb 
ei awen wedi ei gario yn mhell dros y terfynau. 

Ymddengys i ni fod " Ewyllysiwr da i deulu Llwyd- 
jarth," w T edi cyfansoddi ei englynion yn fwy er difyr- 
wch iddo ei hun, nag ar feddwl eu hanfon i'r eistedd- 
fod; y mae amryw o feiau cynghaneddol anafus yn y 
rhai'n; megys, 

" Da fydd d'etifeddion d — t 

Iddo ef — A'i holl ddyddiau'n ddiloes dd f — dd dd 

Na anghofied wlad ei dadau tor mesur 

Aed rhagddaw o daw adeg dim cynghanedd 

Dros ei wlad — sy lydan eibreindeg coll r." 

Y mae " Ap Ceridwen " wedi dysgu y gamp o osod 
y cydseiniaid yn rhesau i ymryson, a dulio eu gilydd, 



FARDDONIAETH. 141 

yn dda. Yr un petli a ellir ddywedyd* am gyfan- 
soddiad " Huw Arwystl" hefyd ; nid oes yn un o'r 
ddau hyn, ddim a dyn sylw neillduol y darllenydd 
heblaw brwydr y cydseiniaid. 

Y mae " Carwad" yn dyall natur y cynghaneddion 
yn ganolig; efallai, mai nid drwg fyddai ganddo ef i 
ni ei hysbysu, fod gormod o eiriau llanw yn ei waith; 
gweiniaid a llesg hefyd yw ei feddylddrychau ; eithr y 
mae efe wedi rhoddi tan mawr yn un o'i linellau ; sef, 

" Etifedd gwir hedd gyrhaeddo — wawl wlad 
Ar ol i Lwydiarth fflamio." 

y mae hon yn ffiamio I — 

Cynghorem " Malldraeth Mon," i beidio er dim a 
meddwl cyfansoddi ar y gynghanedd gaeth, nes y 
byddo wedi yfed ychwaneg o ysbryd barddonol. Efallai, 
y dichon iddo ef gyfansoddi dyriau er difyrwch i'w 
gymydogion. 

Meddyliem ar ymgais " Sion Brwynog, ,, yr ewyll- 
ysiai efe fod yn fardd ; pe buasai holl linellau yr avvdwr 
hwn morddillyn ac mor farddonol a'r ddwy linell hyn, 

" Atal adwyth tylodion 
Oddiar ei fwrdd hir i Fon." 

buasai yn debygol o gael eu rhestru gydaV pigion; ond 
y maent mor annhebyg i'r lleill, fel na feddyliai neb 
byth mai gwaith yr un gwr ydynt. 

Y mae gormod o ansoddeiriau yn ngwaith " Gwyn- 
eddwr," a'rrhai hynyyn rhy ddiansaivdd, wedi ycwbl, 
i ddangos ansawdd y gwrthrych a foliennir ganddo, 
gydag un math o ddeheurwydd. 

Gallodd 4< Gwelwlwyd Gafaelfawr*' fod mor gampus 
a chyfansoddi un englyn heb gymaint ag un ferf ynddo; 
cymaint gorchest, onide, ag oedd cyfansoddi englyn y 
pryf copyn heb un gydsain ynddo? Gafael fach, ac 
nid " Gafael fawr," sydd ganddo yn ei destyn pa fodd 
by nag. 

Yn ein tyb ni ; y ddau sydd yn rhagori ydynt 



142 TRAETHAWD AR 

" Dyfnwal," a " Prydain ap yr Aedd mawr;" ond nid 
ydyw y ddau hyn mor ragorol ag y gallasent fod ; nid 
ydynt yn bollol rydd oddiwrth feiau cynghaneddol ; y 
mae eu meddylddrychau mewn rhai manau yn rhagori : 
er fod "Dyfnwal" wedi cyfansoddi rhai cynghaneddion 
yn fedrus, eto y mae wedi dangos anwybodaeth mewn 
hanesiaeth pan ddywedai, 

"Tros oesau traha Saeson — afionydd 
A fiinai'n Derwyddon." 

Onid y Rhufeiniaid a flinai y Derwyddon? Y mae 
ganddo hefyd rai llinellau hynod anystwyth; y rhai, 
gydag ychydig o ofal a allasai eu gwellau. 

Y mae meddylddrychau " Prydain ap yr Aedd Mawr," 
yn llawnach ac yn gryfach ; ac er nad ydynt yn holiol 
rydd oddiwrth feiau cynghaneddol, gwnelid gwell cyf- 
ieithiad o honynt nag o un ov lleill. Y mae yn y gwaith 
hwn y beiau a eiwir ' Trwm ac ysgafn,' a ' Thwyll 
cynghanedd.' 

Nid oes genym ni yn awr ond gadael y peth i farn 
y Dirprwywyr yn holiol pa un a roddant y wobr ai 
peidio am yr englynion hyn; gallasai pob un o honynt 
gyfansoddi yn well, yn ddiamheuol; ond a chymeryd 
pob peth at eu gilydd y mae englynion " Prydain ap 
yr Aedd Mawr" yn rhagori. 

Gellir dywedyd am yr Awdlau ar " Drafnidaeth" eu 
tod yn gyfansoddiadau da, ac fod yn mhob un o honynt 
bethau rhagorol. Cyfansoddodd 4 Cambr' Gywydd, 
gyda'r eithrad, dybygem, o ddwy linell Toddaid. Y 
mae meddylddrychau cryfion agwreiddiol yn y Gywydd 
hwn ; ond Cywydd ydyw ; ac nid Awdl ; am Aivdl ar 
Drafnidaeth yr oedd y Dirprwywyr wedicynygy wobr; 
gan hyny ni allwn ei roddi yn y glorian. 

Daeth Awdl ' Gwyddno ' i law yr Ysgrifenydd yn 
rhy ddiweddar; dymunol fyddai i'r Dirprwywyr er 
hyny, roi ryw gydnabyddiaeth i'r gwr hwn am ei lafur; 
oblegyd y mae ynddi bethau campus a theilwng. 

Ymddengys i ni mai difaterwch a darawodd ' Per- 



FARDDONIAETH, 143 

icles ' ary ftbrdd, ac onidecawsem Avvdl hirach ganddo; 
gall pob dyn, a fedro ddarllen, wybod, yn hawdd, mai 
nid diffyg galluoedd a barai iddo roddi i fyny mor fuan. 
Y mae'r Awdl hon, cyn belled ag y mae yn cyrhaedd, 
yn cynwys pethau rhagorol: y mae yn fer hynod, i'e, 
yn rhy fer i'w roddi yn y glorian gyda'r lleill dan feddwl 
iddi gael y blaen arnynt. Y mae yr awdwr yn deilwng 
o barch am ei ewyllys da. Meddyliem ni ar ei waith 
yn cychwyn ei fod ef wedi llawn fwriadu cyfansoddi 
gorchestwaith ar y testyn hwn. 

Y mae Awdl " Nefudd " yn cynwys Uawer o bethau 
ardderchog, mewn perthynas i helyntion ein cenedl a'i 
rhyfeloedd, a'r annhrefn oedd ar ein gwlad gynt, cyn 
cael Trafnidaeth i wenu ami. Y mae ynddi draethawd 
rhagorol ar Astronomyddiaeth, a phwy oedd y campwyr 
yn y gangen hon o wybodaeth fuddio4 ? yn mhlith y 
Cymry a'r Saeson. Ac fod dyall hyn yn anhebgorol 
angenrheidiol i gynal Trafnidaeth, &c. Yna y mae yn 
sylwi ar Drafnidaeth dramor, ac anturiaethau Prydain, 
a'r pethau gwerthfawr a ddygir i : n gwlad gan y llongau 
sydd yn myned allan * o flaen awelon/ a'r llwyddiant 
sydd yn dilyn y dduwies hon yn mhob man lie yr el. 

Y mae yr iaith yn dda, a'r cynghaneddion yn 
rymus ; dengys y gwaith fod yr awdwr yn gydnabyddus 
iawn a hynafieithau y Cymry, ac a dull cyffredin yr 
hen feirdd o gyfarch yr awen, a'i gorchymyn at ei 
gwaith ; eithr nid ymddengys ei fod ef wedi meddwl 
cymaint ag a feddyliodd " Owain Gwynedd " am gyif- 
redinolrwydd ei destyn ; nag ychwaith ei fod ef wedi 
sylwi cymaint ar y lleolrwydd {locality) a berthyna 
iddoi Y mae India, Amerig, Arabia, Abysina, &c, yn 
seinio yn burion yn nghlustiau y Cymro; ac y mae yn 
hyfryd gan bob gwladwr glywed y geiriau cymreig 
megys Prydain, Mon, Arfon, Menai, Paris fynydd, 
Llundain, Caerodor, Llynlleifiad, Caerynarfon, Lleyn, 
Cemlyn ac Amlwch, a chlywed hanes y Drafnidaeth a 
ddygir yn mlaen ynddynt hwy. 

Y mae " Owain Gwynedd/' yn ddiamheuol, wedi 



344 TRAETHAWD AR 

rhoddi golwg fwy cyffredinol a Ueol hefyd ar ei destyn; 
ac yn ein tyb ni y mae yn rhagori oblegyd hyn; canys 
os bydd dyn yn cymeryd arno wybod mwy am wledydd 
pellenig nag am y wlad y ganwyd ac y magwyd ef 
ynddi, bydd gormod o duedd ynom i'w ameu, hyd yn 
nod pan y dywedo y gwir wrthym; nid felly " Owain 
Gwynedd," y rnae efe, heblaw dywedyd am ragoroldeb 
gwledydd ereill a'u Trafnidaeth, yn ein harwain drwy 
wledydd a chymydogaethau yr ydym yn hollol gyd- 
nabyddus a hwynt; an yn lie creu amheuaeth ynom, y 
mae'n bywiocau ein hysbrydoedd drwy dclangos ini 
ogoniant a gwerth ein gwledydd, bryniau, a'n bronydd 
ein hunain. 

Deehreua ei Awdl gan ddangos darpariaeth helaeth 
duwies Trafnidaeth ar gyfer y byd — yn gwylio pob 
gorchwylion ar dir a mor — yn bendithio anturiaethau 
dynion — yn codi y rhai isel o'r llwch — na wena ar 
segurwyr — fod ehv yn ei Uafur — ei bod yn ymwneyd 
a cyfoeth pena'r byd — yn dwyn eu haeron, perlysiau, 
ei hyd, a phob ryw hadau — gwin ac olew, llin a gwlan 
— dail yr India a'u nodd — yn fywyd dinasoedd, porth- 
laddoedd a threfydd — yn rhwygo Uwybrau y moroedd — 
ei phedrolfeni, cerbydau, agerdd-gerbydau, agerdd- 
longau yn ymsymud " tan ruaw gwylltiaw a gwau" — 
cyflymder trosglwyddiadau y llythyr-god — ffyrdd drwy 
fryniau a chreigydd — agor camlesydd — ffyrdd haiarn 
yn amlhau — codi y pantau — Pont Menai — mor a thir 
yn llawn bywiogrwydd yn gweini i'r dduwies hon — 
Uesoldeb yr argraff-wasg — ymdrechiadau y llafurwr 
amaethyddol— dyben holl lafura thrafferthion y llafurwr 
tlawd — cyfieusderau yr ymdeithydd ar ol lludded y daith 
— hwylusdod trefniant ariandai, diogeldai, &c. — new- 
idion marchnadyddiaeth — pwysau a mesurau, eu defn- 
ydd — cloddio i grombil y ddaear a dwyn trysorau allan 
— Paris Fynydd a'i gyfoeth — y ffyrnau haiarn a chour 
— cyfoeth mynyddau Arfon — sidanau, 6 arian bathol ' — 
4 nod ygrifau yn daliadau y dyledion' — llawer teulu yn 
dysgwyl wrth ei dor— gofal am ei chyllidau— teithiau 



FARDDONIAETH. 145 

Lander, Parry, a Ross — Trafnidaeth y brifddinas — 
Llynlleifiad — -Caerodor — Caerynarfon — Mon a'i thor- 
aeth — y mor yn gylch iddi — cwyn rhag gorthrymder— ■ 
y gribddeiliaeth Indiaidd wedi darfod — y Negro yn 
rhydd — y drwg o geisio rhwymo olwynion rhagluniaeth 
— dymuniad am ei llwyddiant yn mhob man. 

Yn hyn yr ydym yn golygu fod yr Awdl hon yn 
rhagori ar " Nefudd," sef, yn ei chyhredinolrwydd o 
ran ei hegwyddor, ac yn ei lleoldeb befyd ; y mae ynddi 
grynodeb o wybodaeth gelfyddydav/1 ; sylwa ar Draf- 
nidaeth dramor, ac ni lysa y lleoedd sydd o gylch 
Mon ac Arfon. Y mae rbai cynghaneddion campus 
iawn yn yr Awdi hon ; y mae y rhai gwaelaf o honynt 
heb ddim beiau anafus ynddynt. Hwyrach y gallasai 
yr awdwr fod yn fwy gofalus wrth eirio ambell frawddeg, 
er mwyn eglurdeb; ond nid ydym ni yn gweled dim 
ynddi nad ydyw yn hawdd i bob dyn ystyrioi ei ddyall, 
a'i ddefnyddio. 



CYNGAN LLWYDIARTH. 

Cyngan Llwydiarth ydoedd gyfarfod a gynhelid mewn 
eoffadwriaeth am Eisteddfod Llanerchymedd. Y prif 
destyn oedd chwe englyn i'r teiynor ieuanc Master 
Hughes, Y rhai a gydweithredent, yn y feirniadaeth 
hon, a'r awdwr, oedd Joseph Jones, Ysw. Caerynarfon, 
a Cblwydfardd* 

A Ddirprwywyr Eisteddfod Llanerchymedd, 

Foneddigion, — Derbyniasom ddau ar ugain o gyf- 
ansoddiadau ar destyn eich cyngan, sef Master Hughes, 
y rhai a ddarllenasom gyda gofal a manylder. Y mae 
yn ddiamheuol genym y siomir ugain, neu un-ar-ugain, 
o'r nifer, beth bynag ; oblegyd yr oedd pawb, y mae yn 
debygol, wrth gyfansoddi yn dysgwyl enill y gamp; a 
phob un cyn anfon ei waith o flaen y frawdle wedi pen- 



146 TRAETHAWD AR 

derfynu nad oedd dim modd i neb gyfansoddi yn rhag- 
orach nag ef ei him. Y mae yn ddymunol iawn genym 
weled cymaint o ysbryd awenyddol yn y wlad; ac, fod 
mor hawdd gaiw allan y fath fintai o feirdd ar fyr 
rybydd ; a'r rhei'ny, lawer o honynt, yn meddu ar 
alluoedd nid anenwog. Nid ydym heb ystyried pwys- 
igrwydd ein sefylJfa fel beirniaid, a'r anhawsder tra 
b'om byw o foddhau pawb ; dymunem fod o gymaint a 
hyny o anrhydedd i'r ymddiriedaeth a roddwyd ynom, 
beth bynag, o gael gwneyd pob peth 'yn llygad haul,, 
ac yn wyneb goleuni;' ac yn y pethau y methom a 
dyfod i benderfyniad yn eu cylch, hyderwn y cawn eich 
cynorthwy chwi fel Dirprwywyr. Pe dywedem ni ein 
dymuniad , dyna a fyddai, sef, ar fod i bawb gyfansoddi 
rnor ragorol nes y teiiyngent ryw gydnabyddiaeth am 
eu trafferth, gofal, a'u pryder; y mae hyd yn nod y 
cyfansoddwr gwaelaf a mwyaf diaddurn yn ewyllysiwr 
da i'r gelfyddyd farddonol, gan nad pa mor belled y 
byddo heb gyraedd y nod; gan hyny, nid ein hoff waith 
fyddai archolli teimladau y cyfryw, hyd y gallem ym- 
gadw rhag gwneyd hyny heb aberthu cyfiawnder; y 
mae nodi allan wallau a diffygion cyfansoddwr ieuanc 
yn tueddu at ei lesau yn hytrach na'i ddigaloni, os bydd 
efe yn ei adnabod ei hun a'i alluoedd mewn cymhariaeth 
i ereill; ond lie y byddo anwybodaeth, prinder man- 
teision dysgeidiaethol, diffyg chwaeth, hunanoldeb. a 
dallineb wedi cyd-gyfarfod mewn prydydd ieuanc, ac 
yntau heb gymorth neb a wyr yn w ? ell nag ef ei hun, 
i'w gyfarwyddo yn nghychwyniad ei daith, ond yn cael 
pawb o'i berthynasau a'i gyfeillion, a'r rhei'ny mor 
anw^ybodus a'r orang outang, am natur gwir farddon- 
iaeth, i'w ganmol, i'w ryfeddu, a'i dderchafu goruwch 
pawb a fu, sy, neu a ddaw, bydd y cyfryw yn teimlo 
yn chwdth pan glywo rywrai yn beio ar ei gyfansodd- 
iadau^ neu yn ameu ei fedrusrwydd. Ac wedi colli y 
dydd yn Ian, mewn Eisteddfod, ni bydd ganddo, i ddal 
ei feddwl i fyny, yn wyneb y siomedigaeth, ond cy- 
hoeddi mewn tref agwlad, (i Y mae pawb yn dyweyd ? 



FARDDONIAETH, 147 

fy mod i wedi cael cam ; y fi oedd y goreu pe cawswn 
chware teg:" a hyny sydd yn syndod, bydd y rhig- 
ymwr distadlaf yn nosbarth Robyn Cludro yn dyweyd 
yr un peth. Y mae hyn, yn ddiameu, yn taflu diflasdod 
rhyfeddol ar y swydd o feirniadu cyfansoddiadau bardd- 
onol, pan na fydd gan y beirniaid, ond yn unig lesau 
eu cydgenedl a diwyllio chwaeth prydyddion ieuanc 
mewn golwg, pan yn mynegi eu golygiadau ar y gwa- 
hanol gyfansoddiadau a anfonir atynt. 

Nis gwyddom ni pa fodd yr eisteddodd y feirniadaeth 
o'r blaen ar feddyliau yr ymgeiswyr, ac nid awn i ym- 
drafferthu yn nghylch hyny ; ond gwyddon ini wneud 
pob peth yn eithaf cydwybodol a diofn gwrthwynebiad 
ar dir teg a chyfiawn ; a gwyddom hefyd nad oedd ond 
un ffordd drwy yr hon y gallesid boddhau pawb, sef, 
gadael i bawbfod yn feirniad ar ei waith anwyl eihun; 
pe caniatesid hyny, nid oes un amheuaeth ynom i bwy 
y barnesid y tlysau yn deilwng. 

Yr ydym wedi dosbarthu yr englynion hyn yn bedwar 
dosbarth; dechreuwn gyda'r dosbarth diweddaf yn 
gyntaf, sef, y pedwerydd ; cynhwysa y dosbarth hwn 
un cyfansoddiad, sef, gwaith " Mona bach," yr hwn, 
yn ddiameu, a ellir ei alw, gyda phriodolder, yn beth 
annarluniedig {non-de script)', dywed yr awdwr mai 
dyma y tro cyntaf iddo geisio cyfansoddi englynion ; 
dymunol fyddai darllen y cyfansoddiad hwn er difyrwch 
i'r cyd-ddrycholion. 

Cynhwysa y trydydd dosbarth " Asaph ab Bardus," 
"B— d du Mon," " Ei ewyllysiwr da," " Idwal ab 
Anarawd/' " Owain Glandwr," a " Philo Melodia;" 
nid ydyw y rhestriad hwn yn un arwydd rhagoriaeth na 
gwaeledd. 

Ni chynhwysa cyfansoddiad " Asaph ab Bardus " 
ond pentwr o chwyddeiriau gorwageddus (bombast), ac 
ambell air o hunan-gyfansoddiad yr awdwr. Y mae 
" B— d du Mon " yn gyfansoddwr gobeithiol ; ychydig 
o gyfarwyddyd a wnelai iddo lesad mawr. Y mae y 
cyfarchiad hwn " Nawr f'awen gymen, fwyn, gu " wedi 
myned yn rhy h^n. 



148 TRAETHAWD AK 

Y mae " Ei ewyllyshvr da" heb ddysgu sillebu yn 
gywir ; " iniawn," " cawrain" " hysaidd" fyc* 

Dymuna u Idwal ab Anarawd," ar y beirniaid wneyd 
" Chware teg yn y North yna;" hyny a wnawn ; gan 
hyny ni cbymer efe yn angharedig arnom am ei hys- 
bysu fod amryw o wallau anafus yn ei waith ef ; gellid 
tybio ei fod yn dyall gramadeg, oblegyd y mae efe wedi 
treiglo y ferf dodaf, ar ymyl y ddalen yn y modd a 
ganlyn : 

" Y dynsawd 1. Dodaf 

2. Dodi 

3. Dyd/' 

er cyfarwyddyd, yn ddiameu, i'r beirniaid wneyd 
" chwarae teg" a'r g waith, Dymunol fyddai i'r 
awdwr hwn, a phob un cyffelyb iddo, beidio g wneyd 
mor hyf ar breswylyddion santaidd byd arali wrth 
rimynu i farwol ddyn ; meddyliem ni fod yn rhaid cael 
rhywbeth mwy na swn tanau telyn i beri i " angelion " 
y nef " wenu, " fel y ' dychymygodd ' "Idwal ab 
Anarawd." 

Y mae gwaith " Owen Gland wr " yn debyg i waith 
prydydd ieuanc ; efallai, pe byddai iddo ymarfer mwy a 
chynghaneddion cymreig, a chael ychydig o gynorthwy 
athraw deallus yr elai rhagddo; ei ymgais sy gan- 
moladwy er fod rhai beiau o bwys yn ei waith. 

Meddyliem fod " Philo Melodia " wedi cael cipolwg 
ar natur cyfansoddiad cynghaneddion, ond y mae efe 
yn gollwng ei awen yn rhy benrydd; mal pe byddai 
heb feddu un math o lywodraeth arni; y mae diffyg 
gwybodaeth a barn yn " berwi" drwy ei waith; cyn- 
hygia at raddesgyniaeth (climax), ond dechreua yn y 
pen chwith i'r ysgol ; ac y mae efe yn cymysgu ei 
gymhariaethau yn druenus ; dy wed yn un o'i englynion 
am Master Hughes, 

" Gwenoliaid sy'n gwau'n eilydd 
Heibio ar daith drwy wybr dydd." 

iC Philo," pa un ai dwylaw Master Hughes sydd yn 
gwau yn debyg ar y tanau, i'r " Gwenoliaid " yn gwau 
(neu'n gwibio) drwy'r awyr, ynte swn tanau ei delyn 



FARDDONIAETH. 149 

sydd yn debyg i swn " Gwenoliaid " wrth ehedeg a 
Ilyncu gwybed? Pa an bynag o'r ddau olygiad hyn sy 
gan " Philo Melodia," ymddengys i bob dyn rhesymol 
morlledchith a phe buasai " Cyfaill iddo " yntaenu, 

" Dail abrwysghyd ei lwybrau." 

Yma y terfyna y trydydd dosbarth. 

Cynhwysa yr ail ddosbarth gyfansoddiadau " Cyn- 
ddelw," " Un didderbyn wyneb," " Dinasydd," " Per 
orydd," "Taliesin," "Alfred," a " Sion chwarae teg." 

Dechreua " Cynddelw" ei folawd i " Blegwryd ab 
Sitsyllt," yn "wyllt" ac yn " orwyllt;" dyn gwyllt yw 
dyn heb ei wareiddio ; nid ydyw edrycb ar ddyn 
"gwyllt" neu ddyn wedi gwylltio, na chlywed dyn yn 
chware telyn yn "wyllt" neu yn " orwyllf' yn tu- 
eddu dim at foddhau y teimladau, na lleddfu yr an- 
wydau ; nag yn cyfateb mewn un modd i seinber 
donau hyfryd y delyn ; yr oedd Saul brenin Israel yn 
debycach i ddyn wedi gwylltio na Dafydd, pan y gelwid 
ef i chware ger brori y brenin ; canys " pan fyddai v 
drwg ysbryd" ar Saul y cymerai Dafydd delyn Vw 
chware, " a byddai esmwythdra i Saul." 

Nid ydyw " Un didderbyn wyneb," yn gyfansoddwr 
aflerw; y maetair o frawddegau lladinyn eilythyr, er 
nachynhwysa ondchwe englyn cymreigwedi eu hanfon 
i Eisteddfod Llanerchymedd, Mon! a dywed arymyl y 
ddalen, " This is perfectly grammatical ," am rywbeth ; 
methasom, er bod mor " ddidderbyn wyneb" ag y 
gallem, a barnu y teilyngai gael ei restru yn y dosbarth 
cyntaf. Ni welsom ond dau wall cynghaneddol yn ei 
waith; sef, tor mesur, a thwyll cynghanedd. Nid oes 
cymaint ag un llinell ganddo a dim yn neillduol o'r 
ffordd gyffredin ynddi. 

Cyffredin ryfeddol yw englynion " Dinasydd ;" ond 
y mae rhywbeth yn " tvylltaivg" ynddynt; oblegyd 
efe a ddywed fod Hughes dirion yn 

" Gwylltawg wan tanau tynion." 

Ysgrifenodd yr awdwr hwn Gymry yn He Gymru. 



150 TRAETHAWD AR 

Nis gallwn ddyall pa beth a olyga " Perorydd,' 7 pan 
dywed am Flegywryd, 

"Gwea hwsig a'ifysedd— a dyfal 
Ei dafod a'i ddanedd 
Wrth gwarae'r tant, ei fant fedd." 

Pa beth sy gan ei dafod a'i ddanedd i'w wneyd a'i 
delyn ? Nid llawer o wallau cynghaneddol sydd yn ei 
waith ; ychydig o sylw ac ymchwil a wnelai lesad iddo. 
Ymae englynion " Taliesin," yn rheolaidd, eithr ym- 
ddengys ei fod ef wedi cael cryn drafferth i asio geiriau 
wrth eu gilydd yn gynghaneddol ; nid da y seinia y 
llinellau hyn, 

" A geir un felBlegywryd — ap Seisyllt 
Heb bwys oes arferyd." 

y mae meddylddrychau da yn y rhai'n, ond ymddengys 
fod yr a wen yn lied ystyfnig ac anufydd. 

Cyffredin ac isel yw englynion " Sion chwarae teg ; w 
treuliodd un englyn cyfan i ddywedyd mai Cymro yw 
Master Hughes; nidydoedd hyny yn " chwarae teg.'' 

" E gwyd enaid gyda i danau," twyll cynghanedd, 

Yn synu pob talaith." — talaith, a diadem ; talaeth, province 

Y mae terfynau a Uyffetheiriau cynghaneddion cymreig 
yn rhy gyfyng i awen " Sion chware teg'' allu ym- 
lwybro ynddynt. 

Nid oes cymaintag un gynghaneddgampusyn ngwaith 
" Afred," y maent oil yn lied reolaidd oddigerth un coll s; 

" Ap Seisyllt pa was a ystyriwyd ?" 

Prin y gallw r n ni gredu y llinell hyn, 
" Gwenawdd nef pan ei ganvs^d." 

Yma y terfyna yr ail ddosbarth. 

Cynhwysa y dosbarth cyntaf "Tubal Cain/' "Arwest 
ddyn," " Perorydd," " Gwalchmai," "Alaw Salmon," 
"Ah Deiniol/' a " Thudur Aled." 



FARDDONIAETH. 151 

Meddyliem fod " Tubal Cain/' wedi cyfansoddi ar 
ormod o frys; y mae ganddo, er hyny, rai tarawiadau 
gwreiddiol. Y mae tor mesur raewn un llinell. 

" Arwestddyn," sy gyfaxisoddwr go dda; gwna ei 
englynion ef y tro i'r telynor campus a fyner, ond tynu 
y ddwy lioell hyn ymaith, 

• "Egori wna Blegywryd— ab Sitsyllt, 

Bwys adsain tra hyfryd.' 

Nid ydyw y llinell hon gystal a'r lleill, 

"Cyn euro ei gainc arial." — c. g; 

Arial yw nwyf, byunogrwydd, dewrder, nerth, &c; 
gan hyny, nis gellir gwneud ansoddair o bono megys 
uchod. 

Ci Perorydd," sy gynghaneddwr cywir; ni welsoin 
ond un twyll cynghanedd yn ei waitb ; sef, 

"Fe gkidant fel gawodau." 

a meddyliem ei fod ef yn byddysg yn y gelfyddyd ber- 
oriaethol, eithr y mae ereill yn dilyn y testyn yn well 
nag ef yn y dosbartb bwn. 

" Gwalchmai," sydd a pbetb teilyngdod ynddo ; ond 
y mae wedi anurddo ei w T aith a pbethau rby isel, megys, 

"Trabludd ei danau'n treblu." 

Trabludd yw trallod, poen, terfysg, hurly-burly ; am 
briodoldeb ei arferiad yn y llinell hon barned y dyallus. 
Pabam yr oedd raid iddo son am " dyngu" wrth gy- 
ngbaneddu ar destyn fel hyn; megys, 

Fi dyngwn fod engyl o'm deutu." 
Nid oedd un angen ych waitb am ddwyn "Sanddef bryd 
angel " i fewn. Pe dygw r yddasai i feddyliau "Gwalch- 
mai," fod mor gywir a'i gynghaneddion, buasai yn 
debygol o gael ei restru gyda'r blaenorion, eithr nid 
felly y mae. 

"Alaw Salmon," o ran ei gynhwysiad sydd mor lawn 
a nemawr un a ysgrifenodd, eto y mae yntau yn euog o 



152 TRAETHAWD AR 

ddwyn i'w waith bethau anmherthynasol, megys banes 
" Sanddef," &c; anbyfryd yw gweled llawer o nodau 
cy feiriol yn canlyn chwe englyn ; go glogyrnaidd y w y 
llinellau hyn, 

"Ba lai gwr na Blegywryd — ab Seisyllt 

Heb swysawl arferyd." "swysawl" 

Olaf yn y dosbarth hwn yw il Experior quunti vne 
facios " Y mae yr awdwr a roddes y gynffon lion 
wrth ei englynion yn gynghaneddwr cywir a chryno, 
tebyg i'r hen feirdd gynt; ond gellid tybio ar ei waith, 
ar yr olwg* gyntaf, fod y gwr yn dipyn o rodreswr. 
" Young Handel, a'i "Expevior quanti me facios " yn 
dystion ; pell fyddai oddiwrthym ni, feddwl, na dy weyd 
ei fod ef wedi treulio ei holl Saesoneg a'i Ladin i gyd 
yn y tro hwn, Deil yr englynion hyn i graffu arnynt 
er yr holl goeg-ysgolheigdod a grybwyllwyd; y mae 
ynddynt ambell air go daglyd, megys, s J u a frydd yn 
y llinellau hyn, 

"Er s'u ddarfu a dderfydd" 
"Eulun fnvyn y galon frydd. 

Rhydd ddarluniad teg o'r telynor yn chware; megys, 

"Ei droed a'i law, draw a drydd." 

Ond nid oes cymaint o fywiogrwydd ac o dan awen- 
yddol ynddynt ag sydd yn ng waith "Ab Deiniol," a 
"Thudur Aled." Dyma y ddau ragoraf yn ddiameu; 
ond drwg genym nad allwn ddyweyd fod digon o deil- 
yngdod yn yr un o honynt ar ei ben ei bun i haeddu y 
tlws: y mae rhyw ddau neu dri yn mhob un o'r cyf- 
ansoddiadau hyn o engtynion campus; ie, mwy campus 
nag sydd yn yr un o'r cyfansoddiadau ereill. Gellid 
meddwl wrth ddarllen cynghaneddion esmwyth a hyf- 
ryd "Ab Deiniol," yn y ddau englyn cyntaf, na fyddai 
dim dadl yn nghylch ei deilyngdod, nad efe a eniilai y 
gamp; ond y mae y trydydd englyn yn wanllyd, ni 
chynhwysa ond haeriad o eiddo yr awdwr nad ydoedd 
"Paganini, yn ail i'n Hughes ni." 



FARDDONIAETH. 153 

Y mae diffyg* barn yn y pedwerydd englyn ; sef ? y 
ddwy linell gyntaf, 

" Gwingo'i law cleg — angel ai dyn? — ydyw 
Caniedydd y delyn." 

nid oes un math o briodoldeb yn arferiad y gair 
" gwingo" yn y llinell hon; givingo y bydd dyn pan 
mewn caethiwed, gwasgfa, neu gyfyngder, ac nid wrth 
cbware telyn ; heblaw hyny ? " Caniedydd y delyn" 
sydd anmhriodol ; nid ydyw fod Goronwy Owen wedi 
arfer hyny, i'e, hyd yn nod cyfieithwyr yr ysgrythyrau, 
yn cyfiawnhau dim ar yr arferiad; oblegyd ni ddichon 
un dyn ganu a'i law; y mae y modd hyn o ymadroddi 
yn debyg fel y bydd y Cymry anystyriol yn dyweyd eu 
bod yn ctyived a'u Haw, yn clywed a'u genau, ac yn 
cly wed a'u ffroenau ! Y mae y ddwy linell ddiweddaf 
o'r englyn hwn yn gampus dros ben, 

"Ar bob tafod ei glod glyn 
Mud wrando nis medr undyn." 

Diwedd y pumed englyn sydd lesg a rhy gyffredin, 

" Llunia don yn well na dau." 

Y mae dau yn rhifedi go fach i sefyll am nifer an- 
nlierfynol, 

(i O fewn tref ni fu un tro." 

Nid ydyw mor orcbestol a rhai o'r lleill sy ganddo. 

Ymddengys i ni fod " Tudur Aled," a chymeryd y 
gwaith drwyddo, yn rhagori ar u Ab Deiniol;" eto, pe 
caniateid ini gymeryd dau englyn, a dwy linell o ddau 
englyn ereill, o waith u Ab Deiniol," at bigion o waith 
<{ Tudur Aled/' caem chwe englyn da i Master Hughes. 

Y mae rhai pethau gorchestol a phrydferth yn ngwaith 
u Tudur Aled," ond y mae yn diweddu rhai o'i englyn- 
ion yn dra dinerth, 



h 2 



154 TRAETHAWD AR 



EISTEDDFOD LE'RPWLL. 



Y rhaj a gydweithredent a'r awdwr yn yr Eisteddfod 
hon, oeddynt Meistri Daniel Jones, Lle'rpwll; Richard 
Parry, Conwy; ac Isaac Lioyd, o Lle'rpwll. 

Derbyniwyd pedwar-ar-ugain o englynlon ar yr 
Enllibiwr ; sef dan y ffugenwau, Gwalchmai ab 
Meilir; Goronwy Gethin ; Rhys ab Cynwrig Goch; 
Bleddyn ; Trahaiarn ab Caradawc ; Llifon; Iota; Bran 
ab Beli; Cymydog; Pererin Glan Mersey; Tarw Hwyl- 
iog; Dyoddefwr; lanto ; Caradog; Cynan; Cymro; a 
Heddychol ; eithr ni fernir yr un o honynt yn teilyngu 
y wobr; y mae yn wir fod rhai o honynt yn rhagori, 
ond nid ydynt yn dyfod at y peth a fwriedid wrth 
roddi y testyn allan. Y mae y rhan fwyaf o honynt yn 
ddiffygiol mewn chwaeth* megys y gwelir yn ngwaith 
Bleddyn y geiriau isel a ganlyn: " gegwr, gogan ;" 
" weflau, aflan;" "poer," a'r gair "d — 1," gan Iota, 
Tarw Hwyliog, a Cymydog; y gair " lleban," gan 
Pererin Glan Mersey ; y gair " llabi," gan Cynan ; nid 
jdyw rhoddi en wan drwg, hyd yn nod ar yr enllibiwr 
fawr lai na chyfranogi o enllib ynddo ei bun ; pa bech- 
adur erioed a ddycliwelwyd oddiwrth unrhyw fai wrth 
roi emvau drwg arno ; y mae Caradog*, lanto, Dyodd- 
efwr, Bran ab Beli, Llifon, Trahaiarn ab Caradawg, 
Gwalchmai ab Meilir, Goronwy Gethin, Rhys ab Cyn- 
w T rig Goch, yn rhydd oddiwrth y cyhuddiad o roddi 
enwau drwg a dieiiig ar yr enllibiwr ; ond nid oes dim 
byw r yd na min ar ddim y maent yn ddyw r edyd ; ond 
cyffredin ac isel iawn ydynt oil. Y mae Bran ab Beli 
yn ceisio dynwared awen hedegog, pan y cymhara yr 
enllibiwr i " seren wib, o ffwrnas uffernol y temtiwr," 
ond dylasai y gwr ddyall mai mwg a gwTeichion fydd 
ifwrneisiau yn fwrw allan, ac nid 6( ser gwib," na ser 
sefydlog chvvaith ! Y ddau ymgeisydd sydd yn rhagori 
yw " Cymro " a " Heddychol;" englyn da yw englyn 



FARDDONIAETH. ]q5 

<e Cymro," ond meddyliem mai i wenieitbwr y cyfan- 
soddwyd hwnw, ac nid i'r enllibiwr, dywed am dano — ■ 

'• Yn wyneb pawb gwna wenu, 
A'i wen cleg yn wenwyn clu." 

Da iawn, Cyraro, ond eich bod wedi methu y marc. 
Englyn da a gy fansoddwyd gan " Heddychol," ond ei 
fod yn rhy dywyll, ac aneglur; byddai raid i'r darllen- 
ydd cyffredin gael geiriadur wrtb ei benelin tra y 
darllenai hwa, neu nodau eglurhaol gydag ef cyn y 
gallai ei ddyall; dylai englyi yn enwedig pan na fyddo 
ond un ar destyn, fod yn gynghaneddolj yn. amlwg*, 
ac yn darawiadol, yn dywedyd ei feddwl ar unwaith i'r 
darllenydd, heb ddim petrusder yn ei gylch, ac onid e ? 
y mae yr holi hyfrydwch yn colli ; y mae yn debyo- i 
adrodd cbwedl heb ddim pwynt iddi. Pe buasai hwa 
yn egluracb, ac heb wneuthur arferiad o air mor an- 
mhriodol ag yw "eban," ag o air mor dyv/yll ag yw 
" drinydd/' buasai yn lied debyg o gyraedd ynod; 
dysgwylid gan fod cynifer o enllibwyr yn y byd, i'r 
englyn fod mor eglur, cryno, a tharawiadol a diareb, ac 
yna buasai yn ateb dyhen y cyfansoddiad. 

Derbyniwyd pedwar cyfansoddiad ar y Winwydden ; 
sef, dan y ffugenwau T. T. ; Seiriol ; Un yn Ystyrio 
Trugareddau ; ac Urban. Y mae T. T. mal pe buasai 
dan effeithiau drwg ysbryd gwaeth nag yfed gormod o 
ffrwyth y winwydden, yn ei rhegu ac yn ei melldithio 
yn arswydus ; y mae y geiriau y mae yn arfer am y 
pren yn rhy frwnt i'w hadrodd yn nghlywedigaeth cyn- 
nulleidfa barchus fel sydd yma ; buasai yn Ilawn mor 
briodol iddo dywallt ffiol ei felldith am ben yr haidd; 
neu am ben y coed afalau, neu y coed eirin, ag oedd 
iddo felldithio a rhegu hwn ; pa fath ddefnydd bynag y 
mae dynion yn wneyd o ffrwyth y pren, nid ydyrn yn 
dyall fod dim yn cyfiawnhau ymddygiad dyn o fath T.T.; 
dylid cadw mewn terfynau gweddeidd-dra gyda phob 
peth, ac yn enwedig, ofalu am beidio rhegu dim o vvaith 
y Creawdwr. Cynghorem T. T. i astudio ychwaneg ar 



156 TRAEPflAWD AR 

reolau barddoniaeth cyn y rhyfygo droi yn awdwr, 
hwyrach, pe troai fvvy o'i feddwl y ffordd hono y cadwai 
hyny ef rhag dysgu rhegu. Ni chynhwysa gwaith 
6 ' Seiriol" ond syniadau caxiolig; ac y mae amryw 
wallau cynghaneddol ynddo, megys, " henwog an- 
wylyd;" " Poen loes pan leinw;" ond nid oes ynddo 
ddim i dramgwyddo fel y Hall. Y mae rhai pethau go 
dda yn ngwaith " Un yn YstyrioTrugareddau," ond nid 
ydyw dyweyd fod y winwydden wedi ei "chysegru gan 
angylion;" ei arfer o'r gair " urddin;" ac am Grist yn 
" hidlo ei win gwaedlyd," pan ar y groes, yn dangos 
fawr o ofal, nid hidlo ond iyivallt ei waed a wnaeth efe 
drosom; nid ydyw y gair "lluniaeth Hon" yn briodol 
am fwyd ; ac y mae galw gwin yn lluniaeth lion yn 
fwy anmhriodol byth. " Urban" a ystyrir yn oreu ar 
y testyn hwn; buasai yn well genym iddo arfer rhyw 
air fuasai yn briodolach nag "aden y prydydd," pan y 
sonia am effeitliiau adfy wiol y gwin ar y llesg a'r gwan ! 
Sonir am aden eryr, aden y golomen, aden angel, ac 
aden dychymyg, eithr y mae y gair aden y prydydd 
yn swnio yn lledchwith, oblegyd nid y prydydd fydd yn 
ehedeg, ond ei ddychymyg. Y mae yr awdwr hwn 
hefyd wedi ysgrifenu ci gofyd ,, yn lie gofid; y yn lie i y 
yr liyn a fydd fel anaf ar wyneb ei linell; ond ar y 
cyfan, dyma y goreu ar y testyn o lawer; y mae y gy- 
nghanedd yn naturiol, ac yn newydd, y iaith yn es- 
mwyth, a' r syniadau yn addas a dirodres. 

Derbyniwyd chwe chyfansoddiadar " Gymdeithas yr 
Hen Frython;" sef, Gleisiad Gl) r n Llifon; IvorMawrth; 
Cymro ; Brytaniad ; Clydro ; a Thaliesin. Meddyliem 
maicyfansoddwrieuanc yw u GleisiadGlyn Llifon ;" i'r 
gymdeithas felCymreigyddion ycyfansoddaihwn,y mae 
efe wedi llen-yspeilio ? gydagychydiggyfnewidiad, ddwy 
linell adnabyddus o waith Goronwy. Y mae syniadau 
"Ifor Mawrth" yn lied dda, gwych fuasai eu cael mewn 
gwell diwyg ; y mae yn ymddangos yn ormod ar ei oreu, 
felceffyl gwanyn tynu yn erbyn yrallt; yr ydysyn bar- 
otach i dosturiaw wrtho nag i ymhyfrydu yn ei waith hi 



FARDDONIAETH. 157 

awenyddiaeth ; ymadrodd digrif yw o u gylch" y " gylch- 
wyl ;" "cylch, cylch." Llawer o eiriau llanw sydd 
ynddo hefyd. Tywyli yw syniadau " Cymro," dylasai 
anfon nodau eglurhaol i ganlyn ei waith ; ymddengys 
ei fod yn lie anghynefin a rhodio yn ngwisg y gerdd 
dafod, neu wedi cyfansoddi ar ormod o frys ; ymaeam- 
ryw o'i gynglianeddion yn rhy gyffredin ac isel. I'r 
gymdeithas fel Cynireigyddion ymae " Brytaniad" wedi 
cyfansoddi; y mae'r englynion hyn yn debyg i bob 
englynion braidd a gyfansoddwyd i'r iaith, eryspym- 
thed mlynedd yn ol, yn ei dyrchafu liyd y nen, ac yn 
son am ei phurdeb. Y mae gwendid mewn amryw o'r 
Uinellau o ran y gynghanedd, megys, " Dros ein hiaith 
loewiaith yn blaid," a chlogyrnwch mewn ereill, megys, 

•' Yn daer doethi'w chaclw ar dir, 
On'd ywwell na phan deilliodd ?" 

Cynghanedd sain yn y ddwy Knell olaf, megys, 

" Er son y Saison sisiawl, 
Safwn a honwn eihawl." 

Gwell gadael llonydd i'r Saison bellach, a pheidio a'u 
henllibio ; yr ydym yn gymydogion, ac y mae y ddwy 
genedl wedi ymgymysgu cymaint a'u gilydd ; fel mai 
gwell ini beidio ail enyn hen farwydos sydd wedi di- 
ffodd. Y mae yr holl awdwyr ar y testyn hwn wedi 
camgymeryd y nod ; y mae un dosbarth yn cyfansoddi 
i'r gymdeithas fel Gymdeithas Gymreigyddol yn unig ; 
a'r Hall yn cyfansoddi iddi fel Gymdeithas y Cleifion yn 
unig ; ond dylesid cadw y ddau beth mewn golwg ; a 
dangosfely mae " Cymdeithasyrllen Frython," yr hon 
a gynwysblant y genedl yn ddigymysg', ac agynorthwy- 
ant eu gilydd mawn adfyd a thrallod, yn noddi yr Awen 
gymreig, ac yn cefnogi cyfarfodydd llenyddawl ; nid 
yn unig y maent am fod yn gy north wywyr i wella 
iechyd eu cyrff, ac i'w cynal mewn henaint, ond y 
maent am gael difyrwch ac adeiladaeth i'r meddwl 
oddiar fyrddau llawn llenoriaeth gymreig, a hyny mewn 



i 58 TRAETHAWD AR 

gwlad estronawl ; nid ydynt wedi boddloni eto i gael eil 
toddi i lawr i'r Saeson, a cholli eu gwaed cymreig 
mewn gwlad estronawl ; y mae rhyw deimlad yn rhedeg 
drwyddynt dros " Fy iaith a gwlad fy ngenedigaeth - M 
yn nghanol holl ddwndwr y masnachdai, acenion y 
gwabanol genhedloedd o barthau pellenig y ddaiar, 
y troant yn eu mysg. Cofiant y dyffryn — y dd^,l — y 
rhaiadr — y mynydd — yr ardd — yr afon a chwareu- 
faau eu hieuenctyd, pan oeddynt mor ddiniwaid, 
ac mor ddiofal, ag yw T yr wyn a chwareuant hyd iethrau 
y fron. Pe buasai eisiau chwe englyn i " Gymdeithas 
y Cieifion," buasai englynion "Taliesin" yn mhlith y 
blaenaf, er fod ynddynt amryw bethau tywyll, a gwen- 
didau nad ellir edrych drostynt yn ddisylw ; megys 
arfer y gair " brodoriaeth" am " frawdoliaeth" a'r 
gair brawdoliaeth wedi ei arferyd o'r blaen mewn ter- 
fyniad llinell, yr hyn a wna west awdl. Tywyllwch 
oddeutn y llinell " A'i gwyr llesg egyr ei Haw/' Gosod 
y gymdeithas allan fel un yn rlioi elusen 

" I'w g^vir lcs gyr elusen — o'i darbod 
Pw derby u yn 11a wen." 

Pan mewn gwirionedd mai rhoddi eu heiddo eu hunain 
i'w haelodau y bydd; cynifer a saith o ansoddeiriau, 
a'r rhai nyny agos yn gyfystyr, yn perthyn i un syl- 
weddair, megys, " lesg, eiddil, ivan, qfiach, lesg, druan, 
egiuan" yn yr englyn canlynol : 

" Y weddw lesg, eiddil wan— dan ond 
Yn ajiach, lesg, druan, 
O lwg, a'i theulu eg wan, 
Wedi'r loes cyfyd i'r Ian." 

Ymae englynion "Clydno" yn lied dda,ondy mae tri o 
honynt wedi eu cyfansoddi i gynghori y Gymdeithas yn 
hytrach nag i ddangos beth yw ei natur. Y mae y 
geiriau " claf, clefyd,plwtjf, pla" a rhyw fan bethau 
ereill yn anghymeradwy : efallai, o blith y cyfan y 
o^ellid pigo chwe englyn i'r Hen Frython ? ond ni 
byddai hyny yn enill y gamp. 



FARDDONIAETH, 159 

Derbyniwyd tri thraethawd ar u Foesoldeb," eithr 
nid ymddengys fod cymaint ag tin o'r awdwyr wedi 
dyall y testyn; meddwl am wneyd traethawd a ddarfu 
"Carwr Moesoldeb," debygem, oblegyd nid ydyw ei 
gyfansoddiad fawr hwy na rhagymadrodd. Nid ydyw 
yn gallu sillebu yn gywir : dyma y wers gyntaf a ddy- 
lid ddysgu ar ol adnabod y llythyrenau ; peth chwithig 
yw troi yn awdwr a meddwl rhoi meddyliau wrth eu 
gilydd cyn dysgu cymala geiriau. Y mae yr hwn a 
"Olyga foesoldeb ynsylfaen dedwyddwch Cenhedloedd," 
am ini gredu ei fod ef yn ysgolaigmewn ieithoedd ereill, 
canys coffa ddywediadau dynion dysgedig; ond nid 
ydyw wedi talu digon o syiw i iaith ei fam, os Cymro 
ydyw. Traethawd tywyll ac anfedrus yw hwn, hyd yn 
nod, ar yr egwyddor y mae efe ei hun wedi ei mabwys- 
iadu. Y mae " Glasfryn" wedi ysgrifenu peth tebyg i 
bregeth ar dduwioldeb, ac nid traethawd ar "foesoldeb" 
Y mae yn faith, costiodd iddo gryn drafferth i ysgrif- 
enu ; drwg genym nad yw yr un o honynt wedi dyall y 
testyn yn iawn, nac yn gywir o ran yr iaith, yr hyn 
sydd hanfodol angenrheidiol. 

Ni dderbyniwyd ond un cywydd, a hwnw gan 
"Gwalchmai ab Meilir," nid ar " Undeb Cymdeithas," 
ond ar " Undeb ;" pe dilynasaiyr awdwr hwn y wyth- 
i'en a gychvvynodd, buasai yn debyg o fod ar y testyn, 
ond y mae yn colli bono yn Ian, ac yn gwibio dros yr 
holl fyd i son am y pethaa nerthol a wnaethwyd drwy 
" undeb;" sef, palu mynyddoedd, rhwygo creigiau, 
gwneyd cledrffyrdd, gyru agerddfadau dros yr eigion, 
anfon efengyl i baganiaid, a lluaws o bethau ereill ; ond 
nid oes yma un gair o son am genhedloedd yn eu cyflwr 
gwyllt a gwasgaredig yn yr anialwch, ac am ffurfiad 
cvmdeithasau a theuluoedd, a dedwyddwch teuluoedd, 
a deiliaid teyrnas, &c. ; dyma yn ddiameu oedd y tes- 
tyn, sef, social union. Nis gallwn farnu yr awdwr hwn 
yn deilwng ov wobr, am nad yw ar y testyn, er bod y 
cywydd yn gampus mewn pethau ereill. 



160 TRAETHAWD AR 

Barnem fod tuedd well mewn atal y gwobrwyon oddi- 
wrth yr awdwyr a allesid eu hystyried yn oreu o ran 
cyfansoddiadau cynghaneddol, gan nad oeddynt wedi 
cyfansoddi ar y testynau yn ol fel yr oeddynt i'w dyall, 
nag yn eu gwobrwyo, gan eu bod yn annheilwng; bydd 
hyn yn foddion i beri i feirdd ac ereill gymeryd mwy o 
ofal i ddyall y testynau yn iawn, ac i wneyd gwaith 
teilwng arnynt. Nid ydyw rhoi gwobr am y farddon- 
iaeth oreu, neu y traethawd goreu, os na byddant yn 
dda ac yn rhagorol yn un dyrchafiad i lenoriaeth gym- 
reig, ond yn hytrach yn tueddu iV hiselau ; y mae 
llawer o Awdlau, Pryddestau, &c. wedi cael y gair o 
enill y gamp, nad ydynt o un clod i'w hawdwyr, nac yn 
un llesiant i lenoriaeth gymreig. 

Derbyniwyd tair Awdl ar " Haman a Mordecai ;" 
sef, dwy gan Apolo, ac un gan Harbona; ond yr un 
peth yw dwy Awdl " Apolo, " oddigerth fod ychydig o 
gyfnewidiadau mewn ambell linell, a mwy o ychydig o 
linellau yn un na'r Hall. Y mae " Apolo" yn gynghan- 
eddwr naturiol, a'r iaith yn dda, yn gyffredin; ond y 
mae yn rhedeg dros yr hanes yn lied arwynebol, gan 
adael llawer o bethau go bwysig heb eu crybwyll ; nid 
ymddengys ei fod wedi ymsuddo i'w destyn, ond y mae 
wedi cyfansoddi mal pe buasai wedi clywed rhyw un yn 
adrodd hanes anmherffaith am amgylchiadau Haman a 
Mordecai; ac yntau wedi cofio yn anmherffaith, yn cyf- 
ansoddi Awdl ar y testyn: pe buasai ei fynegiad o'r 
hanes mor gyflawn, mor fanwl, ac mor brydferth a 
champus ag yw rhai o'r cynghaneddion, buasai ganddo 
hawl gyfiawn i fod ynmlaenaf; ond y mae efe yn mhell 
yn ol yn y prif beth, sef yn nefnydd y gan; talodd fwy 
o sylw i'r wisg, ac i ddull y wisg, nag i'r peth oedd i 
gael ei wisgo. Y mae llawer hefyd o linellau yn ei 
waith tebyg i'r pethau a elwir yn ddifyfyr, sef llinellau 
y gwnelai rhywun oydd wedi arfer a chynghaneddu, fil 
yn y dydd o honynt, megys 

li Yd Susan yn oes oesoedd," &c. - 



FARBDONIAETH. 161 

Nid ydyw gallu rhimynu llawer heb feddwl ond ychydig 
yn un prawf o ragoroldeb dawn ; nid peth sydd yn tyfu 
yw barddoniaeth, neu beth i fod fel siarad cyffredin, ond 
peth anghyffredin; prydyddion arvvynebol a diafael oedd 
pob un a fu yn Nghymru erioed a deilyngai yr enw 
prydydd parod. Y mae rhagor mawr rhvvng gwaith 
bardd teilwng ac ystyriol, a'r prydydd gwamal ac ar- 
wynebol, sydd yn rhimynu yn barhaus; yr achos ein 
bod yn dyweyd hyn yw, am y dymunem i feirdd ieuainc 
gymeryd gofal, a pheidio gadael i'w gwaith ddwyn un 
tebygolrwydd i'r cyfryw. Y mae y llinell, 

" Yn bybyr, yn ei babell, 
Yfai win efo ei well," 

yn dangos diffyg chwaeth ; ystyr y gair pybyr y w cryf, 
nerthol, cadarn; nid yn bybyr y bydd neb yn yfed ; 
cerdded yn bybyr, rhwyfo yn bybyr, ergydio y graig 
yn bybyr, neu ry w waith y mae yn gofyn nerth ac egni 
corfforol ; pe dywedasai ei fod ef yn ddyn pybyr i yfed 
gwin, buasai hyny yn briodol. <4 Gwae y rhai cryfion 
i yfed gwin, a'r dynion nerthol i yfed diod gadarn/' 

" Fwyned y ceir elfenau, 

Yn weithwyr pybyr i'n pau." Dewi Wyn. 

u Mewn sacli saiw a lluclwllwyrl,— ei en aid mau, 
Hyd ogof angau diau gyfyngwyd." 

Enaid mau sy feius ; enaid man ddylasai yr awdwr 
ddywedyd am ei enaid ei hun; ond enaid tau am enaid 
Mordecai. Arferwyd y gair swccivr, yr hwn sydd 
amheus. Nid yw y ilinell ganlynol ond cyffredin iawn, 

" Yn grogedig o dan Gaergwydion ? ' , 

oblegyd gwyr pawb mai o dan Gaergwydion y bydd 
pob drwg-weithredwr yn cael ei ddienyddio. Pan y 
mae y brenin Ahasferus yn gorchymyn i Ham an an- 
rhydeddu Mordecai, cawn yr englyn hwn, 

" Yn deg felly y gwnai di— i'r Iuddew 
A roddaist i'w golli, 



162 TRAETHAWD AR 

Dos Haman nid oes siomi, 
Dy erwin frad dry yn fri." 

Buasai yn well gadael y ddwy linell olaf allan, oblegyd 
y mae ei dygiad i fewn yn dywedyd gormod; nid oes 
dim lie i'r meddwl weithredu. Dyma fel y dywed yr 
ysgrythyr, "Yna y brenin a ddywedodd wrth Haman, 
Brysia, cymer y wisg a'r march, fel y lleferaist, a gwna 
felly i Mordecai yr luddew, yr hwn sydd yn eistedd yn 
mhorth y brenin ; na ad heb wneuthur ddim o'r hyn oil 
a leferaist." Y llinellau 

" Crogwch ef y corgi chwyrn, 
A llosgwcli ei holl esgyrn," 

a swniant yn lied chwith ; nid tebyg i gorgi oedd 
Haman, ond yr oedd yn debycach i fastiffgi neu flaidd 
o lawer ; heblaw hyny nid yw corgi yn chwyrn ; milgi 
chwyrn fuasai yn briodol. Nid ydyw llosgi yr holl 
esgym ond rhywbeth i gyflawni y llinell. Y mae diffyg 
mawr arall yn y gan hon ; sef, fod yn rhy anhawdd 
gwybod pwy fydd yn siarad heb ddodi enw y person o 
flaen yr ymadrodd ; dylasai hyn fod wedi ei weithio yn 
y peth. Gobeithio yr ystyria y bardd yr awgrymau 
hyn, ac yr ymestyna at ddiwygiad, canys ymddengys 
mai diffyg gofal, a diffyg meddwl yn unig, ydynt y cy- 
huddiadau yn ei erbyn ef, ac nid diffyg galluoedd i 
gynghaneddu. Y mae rhai o'i gynghaneddion yn na- 
turiol ac yn dlws dros ben, ond nid ellir ystyried ei 
waith ar y testyn hwn ond fel golygiad cyffredinol 
(synopsis) heb fod yn neillduol nac yn fanwl mewn dim. 
Yr awdwr arall ar y testyn, yw " Harbona ;" y mae 
ambell air a llinell yn yr Awdl hon a allesid eu gwellau; 
y mae yn resyn fod dim brychau ar wyneb gwaith mor 
ragorol. Y mae ganddo yn yr ail benill chwe llinell 
heb un ferf ynddynt : 

u Susan, brenhinllys oesawl, 
Gwlad mwy ei golud a'i mawl 
Ahasferus heb rus bron 
O'r India draw i'r wendon 



FARDDONIAETH. 163 

Hyd Ethiopia — gwycha'i gwedd 
Olygus ddiwael agwedd." 

Y llinell 

"Yn y wledd wedi meddwi Ti 
sydd bur wir, a gwir galarus i'w adrodd, ond y mae yn 
rhy isel i'w harfer mewn barddoniaeth; y mae yn rhy 
gyffredin ; nid geiriau y werin a wna y tro vnewn gor- 
chestwaitb prydyddol. 

" I foddio swp o feddwon ;" 

Swp o rawn y winwydden, neu swp o bridd ; ond nid 
swp o ddynion, Uu o ddynion. 

Y mae naw o ansoddeiriau wedi eu harferu hefyd 
mewn un engiyn, meg'ys, addas, hays, anwyl, Mn, 
gweddeiddlwys, rhinweddol, dduwiol, ddwys, priodol, 
yr byn sydd yn ormod ar unwaith. 

"Mordecai pan welai o, — haner proest. 
"Bryd araul fod bradsvriaeth." 

Y gair bryd araul sydd anmhriodol ; araul, sunny : 
ffortunus sydd air diawdurdod. 

" Ddwl agwedd, a'i lygaid yn fflamiaw." 

Os oeddyn ddwl, pa fodd yr oedd ei lygaid yn fflamiaw? 

" Fr araith ddiffaith aphwys;" 
aphwys, bottomless gulf, y mae yn anmhriodol yma* 

"Gyfarwydd scrifenyddion." — tleddf a thalgron. 

" Myn'd tan lefain mewn sachliain 

A gori'ain a wna'r gwr hoywedd." — Gor'iain, amheus, 

"Cyn pen blwyddyn syn y sias." 

Sias, llygredig, chase ; anmhriodol yma. 

Ac Esther a wnaeth wledd gostus — i'r brenin 
Ar beirianau clodus." 

" Ar beirianau clodus," rhy dywyll. 

" A gaf fi eich cwmni cu?" — haner proest* 
" Ond Mordecai ni wnai e\" — eto, 



164 TRAETHAWD AR 

"Dyna Seres ddynes ddig 
Hen geudod felldigedig." 

" Hen geudod felldigedig." sydd led arw, 

"At y brenin, mewn blin bla." 

" Mewn blin bla."— Uanw. 

" Dyddwyn darllenwyd iddo 
Ho-emis fraint, hanes ei fro." 

" Dyddwyn ddarllenwyd iddo,' —dyddwyn, to carry, to 
bear, — diystyr yma,— " Hoenus fraint," — Uanw. 

" Bloeddiadau, lleisiau y llu— hoff hyglod, — haner proest. 
Banffaglau a saethu." 

" Banffaglau a saethu," — nid oedd dim pylor yn y byd 
y pryd hwnw. 

"Tnvy hyllu'n addiant yr holl newyddion." 

Addiant, hiraeth,^— diystyr yma. 

Ystyriwn y pethau a nodwyd yn frychau ar wyneb y 
gwaith, ond cofier mai brycliau ydynt. Y mae Awdl 
" Harbona," a'i chymeryd drwyddi, yn gyfansoddiad 
campus; ymddengys fel dyn wedi dyall ei destyn; ac 
nid byny yn unig% ond trina ef yn ddeheuig ac yn 
fedrus ; y mae yn cadw ysbryd y peth drwy yr Awdl 
oil ; pe na buasai genym hanes arall, y mae hwn yn 
gyflawn : gellir ystyried yr Awdl hon o ran cynwys y 
testyn, yn rhestru yn ucbel yn mblitli cyfansoddiadau 
prif-feirdd Cymru. Nid oedd y materion sydd yn llyfr 
Esther yn hawdd eu trin a dawn cyffredin ; y mae y 
cymeriadau yn newid inor ami, a chynifer o amryw- 
iaethau yn y stori o'r dechreu i'r diwedd, yn nghylch 
Haman a Mordecai : ond meddylir fod awdwr y gerdd 
hon wedi cymeryd i fewn yr holl amgylchiadau, cyn 
eistedd i lawr i gyfansoddi, ni adawodd un peth yn yr 
hanes heb ei grybwyll ; ac nid yn unig y mae wedi 
cadw at yr hanes, ond y mae ei ddarluniadau rai troau 



FAHDDONIAETH, 165 

yn dra arddetchog, naturiol, ac anghyffredin; y maent 
yn tueddu i roi bias newydd i ni ar ddarllen llyfr Esther, 
He y gwelir cwymp arswydus balchder a dichelllon, a 
chodiad anrhydeddus gostyngeiddrwydd a rhinwedd, ac 
yn enwedigol rhagluniaeth Duw yn cyfryngu i amddi- 
ffyn y diniwaid. 

Y mae gwrthgyferbyniadau sydd yn cael eu dal yn 
wynebau eu gilydd, drwy y gwaith, yn dra effeithiol ; 
ac y mae ein hawdwr yn llitliro o'r naill gymeriad 
{character) Fr Hall, mor esmwyth, nes yr ydys yn cael 
ein difyru o'r dechreu i'r diwedd ganddo. Y mae fel 
pe byddai yn ein cario i Bersia, ac yn paentio, a llaw 
fedrus a manwl, yr boll amgylchiadau o flaen ein 
Uygaid. Darllun hafdd a chyfan ydyw, ac nid haner 
adroddiad, isel ac anmherffaith. Peth y mae y gwr 
megys wedi ei weled a'i lygaid ei hun, ac nid wedi ei 
glywed gan aralL Y mae ysbryd a bywiogrwydd 
drwyddo oil; gan ei fod yn gyfanwaith mor gyd- 
ddilynol, anhawdd dyfynu uh rhan o hono i ddangos ei 
ragoriaeth ar y Hall ; y mae yn rhaid darllen yr awdl 
drwyddi cyn y gwelir ei rhagoroldeb : y mae ambell 
farddwaith mor ddigysylltiad ac annbrefnus, fel na 
waetb pa un ai yn y pen olaf ai yn y pen cyntaf y dech- 
reuwch ddarllen, ond nid felly hwn. Y mae yn rhaid 
ini addef ei fod ef wedi cadw at y prif beth mewn 
barddoniaeth, sef, y mater, ac wedi trin hwnw yn 
fedrus ac yn awenyddol; nid ydyw wedi colli ond ych- 
ydig mewn chwaeth; ac yn yr arferiad o ambell air; 
y mae y cynghaneddion, ar y cyfan, yn gywir ac yn 
nerthol; gan fod yr awdwr hwn wedi llwyddo mor 
ragorol i allu cyfansoddi cyfanwaith barddonawl mor 
gyson, mor fywiog, ac mor ardderchog ag ydyw hwn, 
ni ryfeddwn, os tal efe ychydig mwy o sylw i'r pethau 
a ystyrir yn ddiffygiol yn y gan hon, nad ellir ei restru, 
yn fuan ? yn mhlith prif-feirdd yr oes ; pa fodd bynag, 
yn ol ein barn ni, y mae efe yn dirfawr ragori ar 
"Apolo" yn y pethau a nodasom, ac yn teilyngu y 
gamp, 



166 TRAETHAWD AR FARDDONIAETIL 



Y BEIRDD BUDDYGOL. 

Y beirdd buddygol yn y gwahanol Eisteddfodau blaen- 
orol oeddynt y rhai canlynol : 

EISTEDDFOD LLANERCHYMEDD, Mehefin, 1835. 

Ar EtifeddLlwydiarth, Mr. T. Parry, Llanerchymedd. 

Ar Drafnidiaeth, Mr. Richard Parry, o Lanerch- 
ymedd, y pryd hwnw, eithr, ynbresenol, o Gonwy. 

CYNGAN LLWYDIARTH. 

Englynion ar Master Hughes, Mr. Robert Williams, 
Frondeg, Bangor. 

EISTEDDFOD LLE'RPWLL, 1839. 

Ar y Winwydden, Mr. W. Ambrose, Porth Madog. 
Ar Hainan a Mordecai, Mr. T. Pierce, Lle'rpwll. 



AWDL AR DDRYLLIAD 



AGERLONG ROTHSAY CASTLE, 



&c. &c. &c. 



CRITICISM. 



The R.ev. Thomas Richards, Llangynniw, stated that there were 
nineteen compositions on this subject, some of which were considered 
much superior to the others. Their merits were all stated in a letter 
which had been addressed to the secretary, by the Rev. Walter Davies, 
which he would read ; — 

Penmaen Dovey, Aug. 1, 1832, 

My Dear Sir, — You will recollect that I marked the several Odes 
you gave me for inspection with a number upon each, as I happened 
to take them in succession. These numbers are for the sake of future 
reference, and are no indexes whatever of the merits or demerits of the 
respective compositions. I have in my own mind, reluctantly, formed 
some idea which might be considered the first Ode, and which the 
second ; but I can scarcely be positive on the subject, where so many 
write well. I have noticed only one line containing " Twyll cy- 
nghanedd " in the whole eight or nine Odes. 

As many as I read, I have classed thus : — 

1st Class. \ N °- 1> ^ I' U* *S°* ** y° %!an y Mor." 
I .... 7, by " beiriol Wyn o Ben Hon. 



C 3, by "Seiriol." 

2d Class.-* 5, by "L — d Byron/ 

8, by " Junius." 



"i 



C . . • . 2, by "Seiriol." 
3d Class.? .... 4, by ^Pererin Gian Menai." 
i^ . . . . 9, by :i Gwawdrydd Godrist." 
I 



170 CRITICISM. 

It is observable that several stanzas and passages in the Odes of the 
2d, and even of the 3d class are equal, if not superior to any in those 
of the 1st class ; but I consider Nos. 1 and 7, upon the whole> to have 
been more uniformly successful in their compositions. I wish the 
gentlemen of the committee, and their secretary, would take the op- 
portunity of reading over attentively the two Odes, Nos. 1 and 7, and 
thereby to form their opinion which of the two deserves the Jir^t prize, 
and the other to take the second. There are three more, and even six, 
who deserve some remuneration for their loss of time, from the libe- 
rality of the President, Vice-presidents, and Committee. 

The writer of the Ode, No. 1, begins it oddly, and ends abruptly. 
He seems to be master of his subject; not only notes explanatory, but 
also commas, colons, periods, accents, &c. are beneath his notice. He 
seems to think that his composition does not require such helps and 
tinsel trappings; and, indeed, I think he is right. It must be an 
ordinary piece that requires many marginal illustrations. His prosody 
is correct and smooth, and yet so connected as the best written prose, 
without the interpolation of any unnecessary words. He seems to 
have been hard pressed as to time, otherwise he might have added a 
better conclusion to his Ode. In this respect, in the opinion of many, 
he may be inferior to numbers of his competitors. He ends abrubtly, 
by offering a few lines of incense to a kind Providence, which saved 
the few who escaped the wreck ; and a stanza of four lines, the 
meanest by far in the whole Ode, intended as a compliment to Sir R. 
B. W. Bulkeley for his prompt and humane exertions in saving the 
lives and property of the remnant of the deplorable wreck. There are 
writers among the candidates, who have spent a great portion of their 
odes in complimenting the President; but this was not the subject laid 
before the public for competition. The subject was simply this — 
" The Wreck of the Rothsay Castle." The writer No. 1, followed 
his subject closely to the conclusion : that was The Wreck ; and his 
description of it is majestically terrific. Indeed, many of his rivals 
equal him in this ; but they have introduced topics not required by 
the subject proposed to them. 

No, 1 begins oddly, as observed before, by upbraiding the sea for 
its deceitful appearance during its "given deg " upon a fine morning. 
He then abruptly introduces the catastrophe of the Rothsay Casiie } 
without naming the vessel — The pleasing anticipations of ike strange 



CRITICISM. 171 

passengers, coming to enjoy the rural and picturesque sceneries of 
Gwynedd — their hilarity and conviviality anticipated during their 
excursions — the several objects to be admired — the salubrious air of 
Mona and Arvonia — its effects upon invalids — Menai Bridge — a fine 
description of it— its usefulness, compared with the former Ferry of 
Porthaethwy — the Marquis of Anglesey's column — its history — Wa* 
terloo nVl — ruins of castles — rocks — cataracts — mines — Snowdon — 
a sun-rise view from its summit. Natives of Wales on the Rothsaij 
steamer, returning from England, after many years absence, "to" their 
once " sweet homes " — their anticipations of meeting once more their 
dearest friends — and enjoying the scenes of their youthful mirth and 
pastimes. These, trusting themselves on board of the Roilisay, full 
of the most exhilarating sensations— preparations for sailing — des- 
cription of the steam apparatus — the musical band on board, — 

But oh! — the storm — the storm — its violence — the horrors of it 
terrifically described — steam ineffectual — the sun, moon, and stars 
hide themselves in thick darkness from observing the woeful sight — ■ 
nothing apparent to the distressed passengers, but the jaws of death 
yawning upon them from between the rolling surges — the cries of the 
passengers, though loud in the extreme, far less audible than the roar 
of the tempest — steam annihilated— the dreadful catastrophe at its 
height- — the sea taking full possession of its prey — some fine touches 
of pathos— respecting parents and their infant children— an apostrophe 
to the ocean to save one newly born— the cries of the distressed re- 
echoed from the rocks of Priestholme and Orme's Head ; but both the 
one and the other, overpowered by the shriller roars of the two con- 
tending and furious elements — Providence iuterposeth, and saveth a 
few — an ejaculation of praise to the Ruler of the winds and waves — 
an encomium of four lines on the humane and active conduct of Sir 
K. B. W. Bulkeley, and the Mona men, in saving lives and property, 
I remain, dear Sir, yours sincerely, 

* WALTER DAVIES. 

The Secretary, the second judge on this subject, addressed the 
meeting and said, that after the very learned judgment of the Rev 
"Waiter Davies, it would be presumptious in him to occupy much of 
their time. In accordance with the recommendation of the rev, 
gentleman, and in compliance with the wishes of the committee, he 
had carefully perused the two best Odes on this subject, and he was of 



172 CRITICISM. 

opinion, that the one signed " Un a garfywyn Nglan y Mor," excels. 
This poem is one of the finest bursts of poetic genius, and one of the 
most striking ebullitions of the Welsh awen, which had ever fallen 
under his observation. The author had, it is true, lingered much too 
long in the description of scenery, and other irrelevant matter, but the 
softness and beauty of every line, amply make up for these digressions. 
He might instance, among a variety of others of these adventitious 
beauties, the ascent to the top of Snowdon. 

When he comes to the more immediate part of his subject, the 
wreck, he treats upon it with a masterly, glowing, and eloquent 
grandeur. The flight of his ideas knows no bounds, and the vigour of 
his language is unrivalled. 

The Secretary announced that the second prize was awarded to 
Mr. Griffith Williams, of Llandegai (Gutyn Peris). 

The Rev. John Blackwell said, that though this composition was 
adjudged to take the second prize, it was of very great merit, and was 
second only because it had been excelled by one of the first composi- 
tions they had in the language. 



BEI11NIADAETH. 



Sylwedd y llythyr blaenorol, o eiddo y] Parch. Walter Davies, a 
ymddanghosodd yn Gymraeg, yn y ' Gwyliedydd,' am Ionawr, 1833, 
fel y canlyn : — 

"Ar gymhelliad gohebydd caredig, yr wyf yn anfon ichwi dreigl- 
ieithiad o'm llythyr at ysgrifenydd Cymmrodorion Gwynedd cyn 
Eisteddfod Beaumaris. Gan nad ydyw y llythyr cyhoeddedig yn y 
Newyddiadur yn fy meddiant, nis gallaf ond easglu ynghyd rai o'r 
cof-nodau ysgrifen sydd genyf, ac os ymddangosant yn helaethach neu 
yn brinach, bydded hyny yn faddeuol. 

"Athrylithiawg Gymro.— Cofus genych i mi ddynodi yr Awdlau 
ar golled y Rothsay Castle, bob un a, rhifyn, fel y damweiniodd i mi 
osod fy Haw arnynt, a gwyddoch nad yw y rhifau hyny yn argoelion 
rhagoriaeth na gwaeledd ; gwyddoch hefyd na bu yr Awdlau ond 
ychydig oriau dros y pedair ar hugain dan fy sylwad, cyn ichwi eu 
llogellu yn ol o Lan yr Iw i Lan yr Elwy : ond yn hyny o ysbaid, 
penderfynais fod yr Awdlau rhif. 1, a rhif. 7, yn rhagori ar y lleill. 
Pa un o'r ddwy a gyfrifir yn oreu, gadawaf i farn yr Ysgrifenydd a'i 
gyd-reithwyr dysgedig. 

" Y mae rhif. 1, [sef awdwr yr Awdl hon] yn dechreu ei Awdl yn 
farddonawl, gan senwi y mor am ei hudedd dau-wynebawg — y boreu 
mor llyfn ei wyneb a, mor tawdd Solomon, a'r prydnawn mor erchyll 
glogyrnawg ag an-nhrefn ei hun, cyn i'r Peryf mawr erchi Trefn, a 
Threfn a fu. 

" Gwedi crybwyll chwilfriwiad Hong, gan feddwl y Rothsay Castle, 
ond heb ei henwi, y canlyn dychymmygiad o barotoa'dau y mor- 
dwyaid — eu helwch yn blaen-olygu rhwyddhynt cysurus — Dieithriaid 
yn addaw iddynt eu hunain y mwynhad o ymweled a cheinion a 



174 BEIRNIADAETH. 

yhyfeddodau Mon ac Arfon— Darluniadau o'r gwrthrychau penaf— 
Pont ar Fenai, a'i rhagoriaeth ar hen fadau serfyll Porthaethwy 
— Colofn Ardalydd Mon — ei golled o'i aelod wrth ennill buddugoliaeth 
"Waterloo — Mwynder Cymdeithas — Hyfrydwch dystawrwydd allan o 
gynhwrf a dwndwr eu caerdrefydd masnachol — Iechiueb awelon a 
gloywon ddyfroedd Eryri, er hybu anhwyliant y corph a'r raeddwl — 
Creigiau diffwys — Mynyddoedd cribog, rheieidr — Mwngloddiau — ■ 
Taith foreuol i ben Clogwyn Carnedd y Wyddfa — Meithder y terfyn- 
gylch — Prydferthwch y Dwyrain ar godiad yr haul, &c. — Teimladau 
y Cymry cynhenid yn dychwelyd o Loegr i ail olygu broydd eu 
genedigaeth— chwareufaau eu mebyd — ac i fwynhau o newydd gyra- 
deithas y rliai a gerynt fwyaf— Eu rhagddarpariadau i'r daith — Eu 
cyflead oil ar glawryr Agerddlong— Peiriannau yr agerdd— Y Cydgor 
Alawon, eu sain mal clych yn entrych nen — Cychwyn y fordwyaeth — 
Ond Och ! y clymhestl yn codi — ei chynnyddiad anfeidrol — darluniad 
o'i herchylldod — y goleuadau wybrenol yn yrawisgo a mantelli o dy- 
wyllwch rhag bod yn dystion o'r canlyniad — boddiad yr agerdd — ei 
ebwch diweddaf— Rhuad y gwynt a'r mor, mewn cyd-gor dychryn- 
advvy, yn fwy croch drimilwaith nag ysgrechiadau y truenusion a 
diaspedain craig lefain Gogarth a Seiriol — Dim yngolwg y dychryn- 
edigion ond ymddyfaliad o safn-rwth yr angeu yn ysgyrnygu arnynt 
oddirhwng agenau diffwys y tonau mynyddig — Y mor mewn cyflawn 
feddiant o'r Hong a'i llwyth — O'r Wbwb erchyll ! — Gwaeddiadau 
calon-dreiddiol rhieni a phlant — Erfyniad ar y m6r i arbed bywyd nn 
newydd ei eni — Moddion diangfa i'r gweddill oedd i'w gael — Ar 
ddarnau o'r Castell drylliedig. 

* { Dywedwyd am yr Awdl hon, i'w hawdwr ei diweddu yn swta. 
Gwir yw hyny; a gwir hefyd iddo ganlyn ei destyn i'r diwedd : pan 
orphenodd ei destyn, efe a ddiweddodd ei Awdl, yr hon sydd yn 
farddonawi yn ei dychymmygiad, rheolaidd, rhwydd, a llithrig yn 
ei chynghaneddiad, a phur oddiwrth y gwrthuni cyffredin a'r sothach 
o eiriau llanw. Gwir arall, y gallasai efe dacluso ei Awdl ag ambell 
nod ac acan, ond ni ddarfu hyny, fel y gwelir wrth ei ddull yn ys- 
grifenu ei ffug-enw. Efallai mai ei dyb ydyw — " nad rhaid i Arthur 
wrth ffyn baglau." 



AWDL AR DDRYLLIAD 

YR 

AGERLONG ROTHSAY CASTLE, 

GERLLAW BEAUMARIS, Awst 17, 1831.* 



TESTYN YN EISTEDDFOD ERENHINOL BEAUMARIS, 
YN Y FLWYDDYN 1832. 



Wyllt w&nwr hallt ei waneg 
Llawn o dwyll yw ei wen deg ; 
Llyfn iawn ydyw, heddyw, neb 
Arw don ar hyd ei wyneb ; 
Y don flin, erwin, orwyllt, 
Effro'i naws, gyffroai'n wyllt, 
Nes ydoedd yn arsw3 r daw 
Pob bron, Uenwi pawb a braw, 
Sy heddyw, mewn naws addien, 
Yn lie cyffro'n gwisgo gwen ; — 
Och ! ffalsder, digter y don, 
A'i dinystr ar feib dynion. 



* Barnwyd yr Awdl hon yn fuddygol, a derbyniodd yr awdwr y 
wobr o 20/)., a'r tlws cadeiriol ; ac yn ychwanegol at hyny, dlws cyd- 
roddedig gan ei .Huchelder Brenhinol y Duchess of Kent, a'r Princess 
Victoria, y pryd hyny, eithr yn bresenol, "Brenhines Prydain Fawr. 



176 AWDL AR DDRYLLIAD 

Oj'r waedd oedd ddoe, a'r weddi, — — o ganol 
Y gwynwawr groch weilgi ; 
Wyn for, rhoes i niferi, 
Wely llaith, yn mol y Hi' ! 

Lion oeddynt, tybiynt gael taith, 

A mwyniant teg am unwaith ; 

A gwel'd, y llestri yn gwau, 

Hyd wyneb gwyrddion dona a, 

Heb ofni gwynt, heb ofn gwg, 

Na gwaelod mor na'i gilwg ; 

Cael iach daith, gwibdaith, deg wedd,, 

Drwy ganol rhandir Gwynedd, 

I ganfod teg wynfyd hon, 

A'i glwyswawr fryniau gleision : 

Tynu anadl, tan wenu, 

Heb ilinder neu dosder du, 

Mewn iachus, haelionus le ; 

Awyr bur hwyr a bore ; 

A chael, cyn eu dychweliad, 

Wel'd ceinion glwysion ein gwlad. 

A byw'n llawen ar ben bwrdd ; 
Mordeithio, neu rodio'r ardd ; 
Taith ddestl, heb dymhestl, heb dwrdd ? 
I fyny hyd Fenai hardd. 

Neu gerdded drwyV coed gwyrddion, 
Lwyni heirdd, ar lanau hon, 
I wrando ar gywreindeg 
Gerdd Ion y cantorion teg, 
Sy'n plethawl, doniawl gyct wau 
Yn nghanol y canghenau ; 
A rhodio llawer adeg, 
Drwy'r Morfa,* rodianfa deg. 



* Beaumaris* 



Y ROTHSAY CASTLE. 177 

Lie i dawel ymneillduo o boen 

Twrf y byd a'i gy ffro ; 
Yr harddaf, hyfrydaf fro 
Is hauhven, i'w phreswylio. 

Niferi fydd o fawrion, 
Yn llu, yn tynu at hon. 

Pigion enwog, goludog y gwledydd, 

Erioed, a Ian want yr ardal lonydd ; 

Yno cyd-wleddant, — yfant yn ufydd 

Awyr ei Menai o'r m6r a'r mynydd ; 

Ymlwybrant, rhodiant, yn rhydd — drwy'r wlad dda, 

Yn iach eu gwala, yn mreichiau'u gilydd. 

Llawer gwr fu'n llwyr gurio yn ei bryd, 

Nes oedd bron diffygio, 
Ddaeth i hon, hyfrydlon fro, 
A rhodd iachad ilwyr iddo. 

Rhydd ei thiroedd, lleoedd lion, 
Deg olwg gwyd y galon ; 
Hyd drumau hon, ceir tremyn, 
Ar siriawl wawr Seiriol wyn 
A Gogarth fawr, freinfawr frig, 
Graig o adail grogedig ; 

Y cydiol greig fel cadwyn 
Gan y wlad o Gonwy i L'yn. 

Eu banawg, uchel benau yn saethu 

Yn syth i'r cymylau ; — 

Y mae yn wertb i'n gael mwynhau — gwibdaith ? 
I lwybro unwaith hyd ael eu bryniau. 

Er gweled harddfawr golofn, 
Dra destl ein gwladwr di ofn ; 
Drych rydd edrych ar hon, 
A golwg draidd i galon. 

i 2 



178 AWDL AR BBRYLLIAD 

Darluniad o'r elyniaeth tryw§l oedd 

Yn Waterloo ddiffaeth ; 
A'r distryw, ddistryw na ddaeth, 
Un o'i ail, ar ddynoliaeth. 

Cofir trwm loesau, rhwygiadau ergydion, 
Mwg a niwl tramawr magnelau trymion : 
Mawrwych garlamiad y meirch gorlymion ; 

Y drylliad ar fagad o arfogion ; — 

Ac aberth mawr, mawr lew Mon, — cael dyvnod 
Nes tori'i aelod yn nistryw'i aion. — 

Cestyll rhyfedd Gwynedd grain , 
A'i chaerydd sy dra chy wrain ; — 

A'r g'adarn Bont grogedig,- i fyned 

Dros Fenai chwyddedig ; 
Heb ofyn dim,; — heb ofn dig 
Rbuadwy'r mor berwedig. 

Uchelgamp i'r croch weilgi yw syflyd 

Ei saflawr na'i meini ; 
Deil tra bo mawr, lasfawr li' 
Uthr don, yn rhuthro dani. 

Yn lle'r cychod oedd yn bod, a'r badau, 

Y rhai, gan ddyrnod, a rwygai'n ddarnau, 
Wele drosglwyddiad rbad, wrtb bob rheidiau, 
O gyraedd dinystr y garw-wedd dbnau, 

A bloeddiog, groch gableddau — porthweision, 
A gwaedd eon eu dieflig weddiau ! 

A dynion a'u meircb danynt 

Ar garlam, garlam drwy'r gwynt ; 

Nid ofnant y deifr dyfnion, 

Llonant, pan y teithiant hon ; 

Degau o gerbydau'r bon, 

Uwch agwrdd ddyfngrych eigion. 



Y ROTHSAY CASTLE. 179 

Yn rhedeg yn rhuadwy, a chroesi 

Echrysawl ryferthwy, 
O olwg ! a fu olwg fwy 
Nodedig a clilodadwy ? 

Mae twrf olwynion chwyrnion a charnau, 
Y meirch nerthawl, trinawl fel taranau ; 
Cywirlym ydynt y carlamiadau 
Geir goruwch danedd yr egr g-roch donau ; 

Danynt, yn y gwynt yn gwau, drwy ei phyrth, 

Wele lu engyrth, yn hwyliaw o longau. — 

Bawb un dull, myn'd bob yn ddau 

Hyd lenydd pysgodlynau ; 

A sylwi ar risialwawr 

Gloew ddwfr glan, a'i wiwlan wawr ; 

Dwr o'i yfed, yr afiacb, 

Gwan ei wedd, a ddwg yn iach ; — 

Lie mae'r pysg, yn cymysg* wau, 

Mor Ion, raewn amryw luniau. 

A gweled, gyda'a gilydd, ugeiniau 

O agenawg greigydd ; 
A'r rhaiadr ar raiadr rydd, 
Dwrw gwyllt drwy y gelltydd. 

Bistyllia, ffrystia'n dra fFrom; 
Cbwyrna wrth edrych arnom ;— 

Gael rhoi gwib byd grib y graig, 
Iach aelgref, yr uchelgraig ; 
Cbwilio'i cbau fwngloddiau glan, 
A'i cbelloedd yn wych allan; 
Dringo'r Wyddfa, gopa gwyn, 
A chware ar ei choryn ; 
tle'r nifwl, gwmwl teg yw, 
Cam i wlad cwmwl ydyw; 
Geir yma olygfa Ion 
Ar ddirfawr froydd Arfon. 



180 AWDL AR DDRYLLIAB 

Gwelir o'r cwr bwygilydd - i lawer 

O luoedd o wledydd ; 
A'r haul mad, ar doriad dydd ? 
Yn agoryd ei gaerydd. 

Ei der wynebpryd eirian, 
Aur liw, wrth ddringo i'r lan ? 
A'i wrid, yn ymlid y nos, 
Q'i ddorau yn ddiaros. 

Ceir yno deimlo'r gwyn dartb, 
Sydd heibiaw'n nofiaw mewn nerth ; 
Chwalu bydd, drwy'r uchel barth, 
Uvvch creigiau, uvvch cymau certh. — 

Rhai ereill oedd am forwrio o Loegr, 

Pw hen wlad i rodio ; 
Yr oeddynt, drwyddynt, am dro, — ar frig ton^ 
Yn llawn o galon, hawdd gallwn goelio; 

Cysuron hen gofion gynt, 
Yn ddiau, 'nmlaena ddeuynt. 

Oeddynt yn ymawyddu am weled 

Moelydd hawddgar Cymru ; 
Gwel'd rhiantj gwel'd ceraint cu, 
A gwyneb pawb yn gwenu. 

Cofio'r gwyn ddyffryn a'r ddol, 

Y llenyrch heirdd meillionol, 

Y fron wech, y glasfryn hardd, 
Lie tyf blodau, fathau fyrdd, 

Y doreithiog, enwog ardd 

Lad ei gwawr, y deildy gwyrdd* 

A'r diddan le roed iddynt, 
Ochrawg wedd, i chware gynt, 
Yn rhyddion, cyn cyrhaeddyd 
Tan bwys helyntion y byd; 



Y ROTHSAY CASTLE. 181 

Oeddynt yn cofio addysg 
Tad a mam dinam, a'u dysg. 

A hallt alar yr holl deulu y dydd 

Y deddynt o Gymru, 
A'r trymion ofidion fu, 
Trwy'u henaid, yn trywanu. 

Cyn rhoi'n olau, amlygiadau, 
O'u bwriadau i fyn'd o'u brodir, 
A tbroi, weithion, ar daitb eon, 
Drwy y wendon, i estrondir, 

Anhawdd iawn oedd, yn ddinam, 
Dyweyd am hyn, wrth dad a mam. 

Troi draw, ag wylaw o galon, -yn rhwydd, 

Yr oeddynt ddeigr heilltion; 
A'u gruddiau teg, Uiwdeg, lion, 
Un ffunud a dwy ffynon. 

Fel yr hwyliynt, colli tremynt, 
Yno'r oeddynt, arni'n raddol; 
Achaddug Ihvyd, gorchuddiol — ardrumau, 
Aeliau ei bryniau, a niwl wybrenol. 

O'u golwg hi a giliodd, 

Y niwl tew a'i law a'i todd. 

Disgwylient, tybient, gael taitb, a dychwel 

IV gwlad iachus eilwaith; — 
Heb baid, eu llygaid yn llaith, 
Am eu hardal, drwy'u mordaith. 

Rhoddi eu hyder, yn bur ddioedi, 
Yn yr agerddlong, y nofiai'r gwyrddli/ 
Ac yna meddwl, meddwl am iddi 
Rwygo'i wyn gesig ? a'u brigau'n gwysi ? 



182 AWDL AR DDRYLLIAD 

A'u dwyn i*r Ian, ar hyd anwar li\ — heb 
Orn trychineb na mor yn trochioni. 

Nid oedid, — rhoddid yn rhydd, 
Olew ar ei hechelydd ; 
Ffrystio gwneud corff o eiriasdan, 
A pbarotoi 'i hoffer tan. 

Yr agerdd yn dyrwygo,- yn bybyr, 

Drwy'i bibell dan ruo, 
Poeri'n wyllt o'r pair wnai o, 
A chyffrowyllt groch ffrio. 

Gwedi, yn nghanol godwrdd, 
I bawb ddyfod ar ei bwrdd, 
Acw cbwanog gycbwynynt, 
Fawr lu hardd, i'r farwol bynt, 
O Lynlleifiad i'r wlad Ion, 
Diriondeg drwy y wendon. — 
Llwytb gwerthfawr o drysawr drud 
Anhefelydd, — prif olud ; 
Heb feddwl, heb feddwl fawr 
Am y drom ystorm dramawr, 
A'r greulon, annhirion nos 
Erwin, oedd yn en baros. 

Yn ddir, ydoedd ei rbodau, drwy agerdd, 

Yn dyrwygaw'r tonau ; 
Dyrchodd ei mwg yn dorchau, 
Hyd y nen, yn dew dan wau. 

Hwytbau y peroriaethwyr, 
Drwy ainc, rboddent gainc i'r gwyr 
Tybient y meiddient a'u mawl, 
Yn ei cbastell, gorchestawl, 
Herio'r mor, a'i rym mawrwyllt^ 
Ac eigion y wendon wyllt; 



Y ROTHSAY CASTLE. 183 

Ond och ! y ganv siom du 
Ddeuai arnynt i ddyrnu ; 
Eu holl obaith ymaith ai, 
Fel ia unnos diilanai; 

Y mor ffrochwyllt, orwyllt wedd, 
A'i ddwr yn llawn cynddaredd ; 
Twrw a dinystr ei donau 

A'u trem hyll yn cyd-drymhau. 

Crychferwai, ymrwygai y mawr eigion, 

Ewynai'i aflonydd donau'n fiinion; 

Unwedd a 'mwriawl fynyddau mawrion, 

Och! oedd ei grothawg, fawr chwydd hagr, weithion; 

Ymluchiai, taflai pob ton — hyd y ser, 

Yn eu gorwyllter, eu dagrau heilltion. 

E ddeuai eilwaith yn nerthol ddyli', 

entrych hoewnef, gan wyllt drochioni, 
Nes rbwygo y safngerth, aeigerth weilgi 
Anferthawl, a'i ddreigiawl gynddeiriogi ; 
Y llong yn mherfedd y Hi' — ymsiglodd, 
A tharanodd pob peth ei thrueni. 

Duw, arwr y gorddyfnderoedd, 
A'i enwog lais, yn galw oedd, 
Ei filoedd i ryfela; 
Ni welid pelydr haulwen, 

Y ne'n ddu, bygddu uwch ben; 
Twrf corwynt, drovvynt o draw ? 
Yn yr awyr yn rhuaw. 

Dan chwiban da'i allan o'i 'stafellau, 
A heriai fydoedd, drvvy'i gynhyrfiadau j 
A Duw a roddodd, lacad i raddau, 

1 ffrwyn gadwynog y ffyrnig donau; 
Rhuthrodd, fe ddyrnodd y ddau— 'sglyfaethgar, 
Drvvy'u bar anwar, nes duo'r wybrenau! 



184 AWDL AR DDRYLLIAD 

A'r Rotiisay, hithau ar hynt, 
I dir angau, 'n myn'd rhyngynt. 

Weithiau i frig dig y don y dringai, 

Drwy angawl ymdrechion, 
Wed'yn Uuchid, hyrddid hon 
I'r gwgus, ferwawg eigion. 

Ymroliodd drwy T r mor heli, ac eilchwyl 

Golchai yntau drosti; 
Ail ydoedd, yn ei ch'ledi, 
I flewyn llesg o flaen Hi'. 

Gwibiai'r dyfnfor, gefnfor gwyn, 

Anfoddog fel hurt feddwyn; 

E lynai ei holwynion, 

Eu tro chwai a dagai'r don ; 

Cryfder yr ager a'i waith, 

A'i hoffer yn ddieffaitb; 

Hi droe o'i phwynt, yn dra phell, 

Dan ysgwyd ei hun asgell ; 

Yna'n ol i hwn eilwaith, 

Yn erbyn y moryn maith, 

Nes syrthiai'i lif, gefnllif gwyn ? 

Erch aruthr ar ei choryn: 

Ysigwyd hi, nes agor 

Ochrau ei muriau, i'r mor. 

* Ac e lanwyd calonau — — y dynion, 
Ag ofn dinystr angau ; 
Gwel'd ei safn anferth, gerth, gau, 
Yn agor drwy'r gwanegau! 

A'r Hong ar y garwfor llaith, 
Myn'd waelach, waelach eilwaith. 

Tra anhawdd dyweyd trueni,- -neu helynt, 

Yr olwg oedd ami ; 



Y ROTHSAY CASTLE. 

LIu'n ubain, llefain, nwch Hi* 
Rhyfeddol, bron ar foddi. 

Ac ereill yno'n gorwedd yn gleifion, 

Mewn gwylofus dromwedd, 
A'u henaid mewn anhunedd, 
Yn wael eu gwawr,— gwelw'u gwedd.- 

I 

Er i wyr, amryw eiriol, 
Yn daer yn awr, am droi'n ol ; 
Er gweled drwy argoelion, 
Mai'u lie fyddai dyfrlle'r don, 
Yn mlaen ae'r llyw mileinig, 
Drwy dbrau'r dyfnderau dig, 

Treiddio yr oedd bloedd ei gableddau— 'r 
VVrth regu'r elfenau; 
Creulon oedd, ei galon gau, 
At enwog lyw y tonau ! 

Ei forwyr, yn llafurio yn eon, 

Mewn awydd cael glanio, 
A'r mor a'r gwynt, trymwynt tro, 
Annhiriawn yn eu herio. 

Baeddent, ymdrechent yn drwm, 
A mawr rwysg y mor a'i rym; 
Toddi mewn cyni, bob cam, 
A phoen dost, heb ffynu dim: 

Y ddryghin flin, aflonydd, 
Wedi dal ar hyd y dydd, 
Nes oedd yr haul yn soddi, 
Vw wely llaith, — bol y lli' ? 
A hw T ythau, druain, weitbion, 
A lief hallt, yn mhell o Fon, 
Ac eirf dinystr, cryf donau, 
Wyneb certh, yn bywiocau ? 



186 AWDL AR DDRYLLIAD 

A Uawer, uwch dyfnder du, 
Yn ilegach, bron llewygu; 
Y ser, rhag trymder y tro, 
O'u gwydd, yn lhvyr ymguddio; 
Nid ellent, 'nawr, dyallwn, 
Edrych yn yr hagrddrych hwn; 
Gwel'd grym ftngau llym gerllaw, 
Mor aethus yn ymrithiaw. — 

Dan ysboncio, neidio'n wylit, 
Yn hir, ar y don orwyllfc, 

Hwy gyrhaeddent, yn wlybion eu gruddiau, 
I le eu dinystr, drwy lu o donau ; 
Ymagorodd, gor-rythodd dwfn grothau 

Y dyfroedd yn ganoedd o agenau ; 

Gwelid, yn ddigon golau, ofn bedd llaith, 

Drwy anobaith, yn duo'r v/ynebau. 

Ac ar hyn, twrf gerwinawl —a glywid, 

Nes oedd glewion nerthawl 
Yn syn, mewn dychryn di dawl, 
"Yn y man annymunawlf 

Y Hong ar draetheli angau, yn gerwin 

Guro'i bun yn ddrylliau; 
Ydoedd ei thrwm ddyrnodiau 
Gerwin, fel daeargrynfa.au. 

Gan uban, mewn gwan obaith — — yn eu ffrwst, 
Deffroes pawb ar unwaith, 
Ond uwch na lief, fonllef faith, 
Tair mil, oedd y 'storm eilwaith. 

Bwriai y cefnllif berwwyn, tra uchel, 

Ei heillt drochion gorwyn; 
Ysgubai, rheibiai'r gwyr hyn, 
I aneddau'r annoddyn. 



Y ROTHSAY CASTLE. 187 



Drymed oedd eu caledi ! O !'r wylo ? 

O !'r olwg oedd ami ; 
Pwy wna ddrych i edrych i 
Haner y inawr drueni ? 

Rhai'n och'neidio, rhai'n gweddio, 
Ac ya wylo'n drwm gan alar ; 
Rhai'n gwallgon, rhai'n ymroddi 
IV trueni, ddistryw anwar. 

Ereill wyr, mewn rhyw hyll wedd, 
Tyniru gwallt yn eu gwylltwedd ; 

Rhedent, mewn cyffroadau,— — — i geisio 
Osgoi ias oer angau ; 
A'i eirf hyll, ail ymgryfhau, 
Yn ei antur, wnai yntau. 

Yn ei wyn, gwelai'n honaid, 

Y paith blwng*, — pob peth o'i blaid. 

Y nos wedi gorchuddio'r nen, caddug 

Yn cuddio pob seren, 
A'r rholfawr, anvvar elfen, 
A'i bar yn ffyrnig dros ben. 

Anal y Hong yn nghanol Hi' hyllig 

Yn hollol ddiffoddi ; 
Llifeiriant yn hyll ferwi, 
Rhwng ei chandryll estyll hi. 

O le tost ! wele y tan 
Wedi hollol fyn'd allan ; 
A'i holwynion yn glynu 
Ar draethfan y Dutchman du ; 
Ac er i'rgwyr oer eu garni, 
Chwilio am y gloch alarm, 



188 AWDL AR DDRYLLIAD 

Er fod ei swn hynod hi, 
Garw son, yn llawn gresyni, 
Eto, er rhoddi ateb 
Iddyn' nhwy, ni chlywodd neb : 
O'r diwedd, uwch deifr duon, 
Pallodd dyrnod tafod hon. 

Yn awr, y gwelir pob argoelion 

Gyda'u gilydd, y gwaeda y galon ; 

O ! pa deimladau, aethau, weithion, 

A feddiana'r fath dorf o ddynion ; 

Rhai nadynt, uwch gerwindon, — yn gweled, 

Un ynrwared, mwy nag i'r meirwon ! 

Dychryn enaid sy'n dechreu enynu, 
Yn ei wylltineb, gan erchyll felltenu, 
Drymach, drymach mae angau'n liyll dremu 
Yn eu hwyneb, — a'r morynewynu, 

A danedd hallt y don ddu 'nawr ydynt, 

Oil am danynt yn erchyll ymdynu. 

Y tadau tirion, trymion yn tremu 
Ar eu haneisor ddinystr yn nesu ; 
Ymwylltient, a cheisient ymlochesu, 
Ow anhap hyllig ! — pob petli yn pallu ; 

Y ne'n ddwl, pob man yn ddu, a'rhalltfor 

Garw yn agor dan ysgyrnygu. 

Y Fam druan a'i bychan yn beichio, 
Yn ei alaeth, a hithau yn wylo, 
Heb wybod, ar yr hynod awr bono, 

annedwyddwch, beth i'w wneud iddo ; 
Er i eglur ddeigr dreiglo ar ei gradd, 

1 angau diludd aeth rhwng ei dwylo. 

O ! for cuchiog, gwrando gri, 
Nodda un, newydd eni, 



Y ROTHSAY CASTLE. 189 

Rho wiwfad estyniad dydd 
I'r hwn sydd bron asoddi. 

Eu llwyr annedwydd, erchyll oernadau 

A dreiddient, ac a rwygent y creigiau, 

Ond swn y ddryghin erwin am oriau, 

Och ! yno, weithion, oedd uwch na hwythau ; 

Er eu llafur a'u llefau, eu gwatwar 

A wnai'r du, anwar, ddwfn for a'i donau. 

Wele rai, gan alar hallt, 
Yn $nrwygo, 'n wallgo' wyllt, 
Eu largaid yn danbaid oil, 
Troeik, ymwibient fel mellt. 

Ereill yn gallu ymdyru yn dirion 
I alw ar enw eu Duw, ly wiwr union ; 
Yn lor gafaelent, gan fwrw'u gofalon, 
Ar eu Ner agwrdd sy'n ffrwyno'r eigion ; 

Ereill yn suddo'n oerion mewn trymder, 

A hallt flinder i wyllt fol y wendon. 

Rtiai oedd yn serchog, galonog lynu 
Yn eu gilydd, er ymddiogelu, 
Hyn ni chollent, er i'r mor erchyllu, 
Yn y tywyllwch, tra meddent allu, 

Ond y groch don, ddigllon ddu, yn ddibaid, 

A wasgai'u henaid nes eugwahanu. 

Golchai'r tonau'r RoTHSAY'n ddrylliau, 
A'u hergydiau trwm, rhwygiadol, 
Cipio degau, gyda'r darnau, 
Wnae y tbnau anghytunol, 

Gwel fabanod mewn dychryndod, 
Hwnt i'r gwaelod ant o'r golwg ; 

Er yn wyneb mor a'i wg rhag eu lladd, 

lddynt hir ymladd, ni dd'ont i'r amlwg* 



190 AWDL AR DDRYLLIAD, &c. 

Wele fenyw'n ceisio dal i fynu 

Yn eigion gwyn drochion, gan ymdrechu, 

A nerth anwar y don ar ei thynu 

IV choluddion, — Ow ! dacw hi'n ei chladdu ; 

Ni chaiff ei cheraint tra chu roi i hon fedd, 

Wely oerwedd, nag' arno alaru. 

Lluoedd ar luoedd a i lawr, 

I'r eigionau tra gwynwawr, 

Er ceisio neidio'n nwydvvyllt, 

1 frig y don, wendon, wyllt, 

O'u gofid, er cael gafaei, 

Yn narnau'r Hong, wiblong wael, 

Er hyn, y mor gerwinol 

A'i lawn nerth, a'u tafiai'n ol ; 

Ond rhai, yn eu hanffawd trwm, 

O un galon yn gwlwm. 

Yno daliasant, er eu du loesion, 
A'u hynod ddychryndod, uwch oer wendon, 
A Rhagluniaeth a'u beurog olwynion, 
A'u noddai, a'u dygai'n waredigion;— - 

Rhown favvl, ynhyfawl, i'n Hion -am ei rad, 

Orwiw gariad a'i amryw ragorion. 

Gair mawr a haeddai gwyr Mon- ereswiw, 

A Syr Risiart dirion, 
Am eu nawdd — ys hawdd fydd son, 
Am danynt tra trem dynion. 



SUBSCRIBERS'' NAMES, 



$jer Uo$al f^tgftnrss tfje Hucijegs of Ment, Uattonegg. 



ANGLESEY. 

William. B. Hughes, Esq. M.P. 

10 copies 
The Hon. W. O. Stanley, M.P. 

4 copies 
H. J. Evans, Esq. Surgeon, 

Llanerchyraedd 
Rev. Tshmael Jones, Hermon, 

2 copies 
Rev. W. Griffith, Holyhead 
Rev. W. Jones, Amlwch 
Rev. E. Davies, Llanerchyraedd 
Rev. D. Davies, Llanddensant 
Rev. T. Owen, Llaufechell 
Rev. D. Roberts^ Sion Chapel 
Rev. D. James, Rhosymeirch 
Rev. H. Rees, Pentraeth 
Rev. W. Davies, Bryngwran 
Mr. Thomas Roberts, Foel bach, 

near Llanfechell 
Mr. John Roberts, Cefn coch, 

near Do. (Edeyrn Mon) 
Mr. Rich. Jones, Ogof, near Do* 
Mr. H. Jones, Schoolmaster, 

Cemaes 
Mr. O. Thomas, Clegyrog, Llun- 

badrig 
Mr. R. Jones, Llanrhuddlad, (H. 

ab Ieuan Prys) 
Mr. H. Roberts, George ancfDra- 

gon, Llanerchyraedd 
Mr. J. Roberts, Ceidio, Do. 
Mr. Thomas Parry, Saddler, t)o. 
{Llanerchydd} 



Mr. J. Forsyth, Llanerchymedd 

Mr. O. Parry, Currier, Do. 

Mr. J. Hughes, LI. Esgob, Do. 

Mr. G. Williams, Druggist, Do, 

Mr. J. Thomas, Butcher, Do. 

Mr. Ed. Parry, Currier, Do. 

Mr. J. Jones, Eirianelit 

Mr. J. Jones, Chwaen 

Mr. E. Jones, Clorach Fawr 

Mr. W. Jones, Do. 

Mr. D. Owen, Trewyn 

Mr. O. Jones, Pentraeth 

Mr. O. Roberts, Do. (Owen 

Llwyfo) 
Mr. J. Hughes, Bardd, Bod- 

edern, 8 copies 
Mr-. Escu Davies, Newborough 

BRECONSHIRE. 

Rev. Mr. Blow, Brecon 

Rev. E. Davies, Classical Tutor of 

the Brecon Independent College 
Mr. D. Roberts, Student at Do. 
Mr. Isaac Francis, Do. 
Mr. Edward Williams, Do. 
Mr. J,Hughes,jDo. (Ieuan o Leyn) 
Mr. John Edwards, Do. 
$Tr. Robert Fairclough, Do, 
Mr. Evan Lewis, Do. 
Mr. Elias Jacob, Do. 
Mr. Daniel Ace, Do. 
Rev. W. Moses, LibanUs 
Mr. T. Prothero, Bard, Aber, 

4 copies 



194 



SUBSCRIBERS' NAMES 



CARDIGANSHIRE. 

Kev. W. Jones, Hawen, 12 copies 

Rev. Daniel Davies, Cardigan 

Kev. Richard Owen, Lampeter, 
2 copies 

Rev. A. Shadrach, Aberystwyth 

Rev. J. Saunders, Do. 

Rev. O. Owens, Talybont 

Rev. Daniel Thomas, Penrhiw- 
galed 

Mr. Abraham Thomas, Do. 

Mr. J. Jones, Newcastle Emlyn 
(I ago Emlyn), 6 copies 

Mr. Robert Jones, Printer, Aber- 
ystwyth, 6 copies 

Mr. Robert Edwards, Draper, Do. 

Mr. J. Jones, Bookseller Llan- 
badarn Fawr, 12 copies 

Mr. W. Owen, Talybont 

Mr. R. Rowland, Erglawdd, Do. 

CAERMARTHENSHIRE. 

Rev. D. Davies, Theological 
Tutor of the Carmarthen Ac- 
ademy . 

Rev. D. Lloyd, Classical Tutor, 
of the Carmarthen Academy 

Rev. John Breese, Carmarthen 

D. Charles, Esq. 

Air. S. EvaiiSj Editor of the 
1 Seren Gomer* 

Mr. W. Thomas, Bard, (Gwilym 
Mai) 6 copies 

Mr. T. Thomas, Student, at the 
Carmarthen Academy 

Mr. D. Anthony, Do. 

Mr. T. Job, Do! 

Mr. W. Davies, Do. 

Mr. G. Phylips, Do. 

Mr. W. Jones, Do. 

Mr. S. Thomas, Do. 

Mr. J. Williams, Do. 

Mr. D. Josuah, Turner, near Car- 
marthen, 2 copies 

Mr. D. Gravell, Cwmyfelin, near 
Carmarthen; 



Rev. J. Williams, St. Clears, 

1 2 copies 
Rev. D. Rees, Llanelli 
Mr. J. Thomas, Printer, Do., 

(Glan Towi) 5 copies 
Mr. W. Howell, Cross Inn 

CAERNARVONSHIRE. 

Major-General Sir L. P. J. Parry, 

Madryn, 4 copies 
J. Williams, Esq., Tuhwnt i'r 

Bwlch, High Sheriff, 3 copies 
O. O. Roberts, Esq., Surgeon, 

Bangor, 3 copies 
A Friend, 20 copies 
D. Williams, Esq., Solicitor, 

Pwllheli 
J. Williams, Esq., Brecon Place, 

Port Madog 
J. J. Davies, Esq., Surgeon, Pen- 

y-groes 
D.*R. Pugh, Esq., Coch-y-big 
W. Jones, Esq., Solicitor, Glan 

Beuno 
Rev. W. Hughes, Saron 
Rev. W. Ambrose, Porth Madog, 

16 copies 
Rev. R. Parry, Conway,10 copies 
Rev. D. Griffith, Bethel 
Rev. U. Samuel, Bethesda 
Rev. T. Edwards, Ebenezer 
Rev. O. Thomas, Tal-y-sarn 
Rev. R. Ellis, Rhoslan 
Rev. J. Jones, Capel Helyg 
Rev. J. Morgan, Abererch 
Rev. S. Edwards, Ceidio 
Rev. R. P. Griffiths, Pwllheli 
Rev. R. Jones, Llanllyfni 
Mr. J. Jones, Aberdaron 
Mr. R. Thomas, Llangybi 
Mr. E. Parry, Llanwnda 
Mr. D. Rowland, Pwllheli 
Mr. O. Owens, Bodnithoedd, 

Lleyn 
Mr. R. Williams, Bettws fawr 

(R. ab Gwilym Ddu) 
Mr, Eben. Thomas, Bard, Clynog 



SUBSCRIBERS' NAMES. 



195 



Llyfrgell y Capel Helyg 
Mr. R.Thomas, Abercegyd, Bangor 
Mr. J. R. Pritchard, Bangor 
Mr. Mark Hughes, Bontnewydd 
Mr. Charles Williams, Clogwyn 
Mr.W. Roberts, Bookseller, Dwy- 

gyfylchi, 12 copies 
Mr. R. Thomas, Cerig Uwydion 
Mr. D. Hughes (Cefn uchaf), 

Student, Glasgow 
Mr. H. Hughes, Tre'r garth, (H. 

Tegai) 
Mr. Lloyd, Tan-y-bwlch 
Mr. W. Owen, Pen-isa'r-nant 
Mr. W. Owen, Brynllwyd 
Mr. D. Williams, Braich melyn 
Mr. J.Williams, Red Lion, Llan- 

llectyd 
Mr. J. Thomas, Perthi, Llandegai 
Mr. J. Thomas, Bethesda 
Mr. D. Thomas, Do. 
Mr. B. Jones, Druggist, Do. 
Mr. W. Thomas, Tai'n-y-coed 
Mr. G. Rowland, Grisiau cochion 
Mr. M. Davies, Cae'r berllan 
Mr. J. Thomas, Bethesda 
Mr. R. Kelcum, Llandegai 
Mr. J. Jones,Ty'r capel, Bethesda 
Mr.R. Jones, RoydOak, yr Achub 
Mr. R. Williams, Bethesda 
Mr. R. Thomas, Do. 
Mr. E. Williams, Braich 
Mr. J. Williams, Caegwigyn 
Mr. B. Williams, Do. 
Mr. W. Edwards, Llanberis, (G. 

Padarn) 
Mr. D.Williams,Ty Ddewi, (Din- 

orwig) 
Mr. R.Griffith, ieu.Tyddyn Siarles 
Mr. O. Roberts, Snowdon, Betws 
Mr. E. Hughes, Bethlemwth 
Mr. James Jones, Bontnewydd 
Mr. Richard Lloyd, Pen-y-bwlch 
Mr. W. Hughes, Buarth 
Mr. R. Williams, Ffridd, Llan- 

dwrog 
Mr. J. Williams, Do. 
W. Hughes, Esq. Surgeon,Trefriw 



Mr. loan Pritchard, Llanberis 
Mr. Pierce Davies, Do. 

CAERNARVON. 

W. LI. Roberts, Esq., Solicitor, 

6 copies 
Joseph Jones, Esq., Segontium 

Terrace, 3 copies 
T. H. Evans, Esq., 2 copies 
W. Roberts, Esq., Surgeon 
E. Parry, Esq. Twthill 
R. A. Poole, Esq., Do. 
George Harding, Esq., Do. 
R. M. Preece, Esq., Bron-y-gaer 
John Williams, Esq., Surgeon 
Messrs. Potter & Co., 6 copies 
Rev. J. H. Bransbv 
Rev. J. Griffith (B.M.) 
Rev, M. Thomas (W.M.) 
Rev. D. Jones, Turf-square 
Mrs. Williams, Segontium Terrace 
Mr. D. Griffith, (Clwydfardd) 
Mr. H. Jones, at Mr. LI. Roberts 
Mr. W. Williams, Druggist 
Mr. H. Humphreys, Printer 
Mr. W. Williams, Twthill 
Mr. John Hughes, Watchmaker 
Mr. R. D. Williams 
Mr. J. Parry, Hatter, 2 copies 
Mr. Morgan Jones, Baker 
Capt. J. Owen 

Mr. H. Thomas, Cabinet-maker 
Mr. J. Huxley, senior 
Mr. Richard Griffith, Draper 
Mr. J. Williams, at Messrs. Pot- 
ter, &c. 
Mr. R. Roberts, Castle-green 
Mr.D.E.Davies, at Mr. Ll.Roberts 
Mr. W. G. Thomas, Builder 
Mr. H. S. Hay den, Organist 
Mr. H. Griffith, Druggist 
Mr. O. Roberts, Innkeeper 
Mr. W. Ellis, Mariner 
Mr. W. Hughes, Mariner 
Mr. J. Jones, Saddler 
Mr. R. Williams, Carpenter 
Mr. J. Thomas, at Mr. R.Williams 



196 



SUBSCRIBERS' NAMES. 



Mr.W. Roose, Portrait Painter 
Mr. W. Parry, Bull's Head 
Mr.R Davies(SegontiumTerrace) 

Student Blackburn, 3 copies 
Mr. R. Rowlands, Cabinet-maker 
Mr. J. Evans, Chandler 
Mr. R. Griffith, Pen-yr-allt 
Mr. Meurig Edwards, Auctioneer 
Mr. Richard Owen, Nailer 
Mr. Owen Edwards, Stone-cutter 
Mr. O. Ellis, Segontium Terrace 
Mr. W. Hughes, Tobacconist 
Mr. R. LI. Ellis, Surveyor 
Mr. R. Roberts, Flour-dealer 
Mr. J. Lloyd, Builder 
Mr. D. Jones, Bangor-street 

CHESTER. 

Rev. E, Evans, Christleton, near 
Chester (I. G. Geirionydd), 
3 copies 

Mr. E. Parry, Exchange, 3 copies 



DENBIGHSHIRE. 

Rev. Walter Davies, M.A. (G. 

Mechain) Llanrhaiadr Mocii- 

nant, 3 copies 
Rev. William Rees, Denbigh (G. 

Hiraethog) 12 copies 
Mr. R. W T illiams, Do., 12 copies 
Mr. J. Evans, Llansantffraid (I. 

D. Ffraid), 2 copies 
Mr. D. Owen, Skinner, Llanrwst 
Mr. John Jones, Printer, Llan- 
rwst, 6 copies 
Mr. J. Edwards (Meiriadogyn), 

Rhosymedre 
Mr. J. Jones (Llewelyn penfelyn 

fardd), Do. 
Mr. William Roberts, Do. 
Mr. John Morris, Do. 
Mr. John Price (loam Aiun) 

Cefnmawr 
Mr. Richard Roberts, Do, 
Mr. Henry Williams, Do 



Mr. Robert Evans, Cefnmawr 
Mr. Owen Vaughan, Do. 
Mr. David Davies, Do. 
Mr. Thomas Richards, Do. 
Mr. John Valentine, Do. 
Mr. Robert Blunt, Do. 
Mr. John Williams (I. ab GwiU 
ym) Do. 

FLINTSHIRE. 

Right Honourable Lord Mostyn, 

6 copies 
Rev. D. Jones, Holywell 
Rev. E. Hughes, Do. 
Rev. H. Pugh, Heol Mostyn 
Mr. Hughes Artist, 3 copies 
Rev. Owen Owens, Rhes-y-cae 
Mr. T. Parry, Printer, Holywell 



GLAMORGANSHIRE. 

W. Williams, Esq. Aberpergwm 
Rev. Mr. Lewis, Llangatwg 
Rev. D. Rhys Stephan, Swansea, 

4 copies 

Rev. W. Hughes, Morristown r 

12 copies 
Rev. R. Owen, Cwmbychau, 

1 2 copies 
Rev. Morgan Evans, Caerphili, 

(Morgan Fwynfawr) 12 copies 
Rev. J. Hughes, Dowlais, 12 cop. 
Rev. W. Jones, Pen y Bont ar 

Ogwy, 2 copies 
Rev. Daniel Evans, Castell Nedd 
Rev. W. Jones, Cardiff 
Rev. B. Owen, Merthyr 
Rev. T. B. Evans, Ynysgau,. 

5 copies 

Mr. E. Evans, Schoolmaster, 
Mathew's Terrace, Swansea, 
4 copies 

Mr. Joseph Maybery, Neaih, 
12 copies 



SUBSCRIBERS' NAMES. 



197 



CYMDEITHAS GYMREIGYDDOL 
CASTELL NEDD. 

Y Parch. D. LI. Isaac, (Llywydd) 

3 llyfr 
Mr. D. Benjamin, Bardd, (Dewi 

Bach) 
Mr. Thos. Jenkins, Ysgrifenydd 
Mr. W. Williams 
Mr. Morgan Rees 
Mr. William Rees 
Mr. John Morgan 
Mr. Phylip Morgan 
Mr. Ebenezer Thomas 
Mr. Griffith Owen 
JVlr. Samuel Jones, 
Mr. Theophilus Davies 
Mr. John Thomas, Shopkeeper, 

Glyn Nedd. 
Mr. W. Lewis, Secretary of the 

Cymreigyddion Society, Aber- 

dare, 6 copies 
Mr. Evan Davies, Bedwlwyn 

(Ieuan Myfyr nwch Celli), 

2 copies 
E. Williams, Esq. Surgeon, Cow- 
bridge 
Mr. J. T. Jones, Printer, 12 cop. 
Mr. W. E. Jfcnes (Cawrdaf), Do. 
Mr. E. Williams, (Iolo Fardd 

Glas), Do. 
Mr. J. Reynolds, Do. 
Mr. T. J. Pritchard, Do. 
Mr. T. Morris, Maltster, Do. 
Mr. Morgan Rhys, (MatheW 

Dew) 
Mr. D. Evans, Llanharan (Dewi 

Harau), 2 copies 
' Mr. Jones, Llys y Fronydd 
Mr. H. Evans, (H. Ddu o Ddy- 

fed), Cardiff, 12 copies 
Mr. LI. Jenkin, Printer, Doi 

1 9 copies 
Mr. Thomas Jones, ^(Eos Glan 

Rymi), 12 copies 
Mr. Taliesin Williams, Bard, 

(Taliesin ab Iolp). 4 copies 



Mr. Win. Williams, Printer, 
Merthyr Tydfil, 6 copies 

Mr. E. Williams, Bardd, yr 
Alarch, 10 copies 

Mr. Joseph Jones, Dyffryn Arms, 
Do. 3 copies 

Mr. Thos. Evans, Miner 

CYMDEITHAS CYMRODORION 
MERTHYR. 

Mr. D. Jones, Llywydd 

Mr; Morgan Edwards, Rhag- 

lywydd. 
Mr. D, Lloyd, Trysorydd 
Mr. J. Rees, Ysgrifenydd 
Mr. Richard Jones, (Rhydderch 

Gwynedd), Bardd 
Mr. Roger Williams, Bardd, 

12 llyfr 
Y Parch. J. Bartley 
Mr. Richard Lewis, Printiwr 
Mr. John Lewis 
Mr. Rees Lewis, Llyfrwymwi 
Mr. Morgan Davies 
Mr. D. Davies 
Mr. Nicholas Jones, Saer 
Mr. W. Ellis, Mwnwr 
Mr. W T . Evans, Bardd (Cawf 

Cynon). 

PONT Y TY PRIDD. 

Rev. D. Davies 

Rev. James Richards 

Rev. R* Edwardsj Dinas, 6 copies 

Mr, Ebenezer Davies, Ysgrif- 
enydd Cymreigyddion y Maen 
Chwyf, 12 copies 

Mr. John Jones, Millman Cyrch 
y Gwas 

LONDON. 

Rev. Dr. Rees, 2 copies 
Mr. J. Parry, (Bardd Alaw) 

LIVERPOOL. 
Rev. Wm. Williams, (late of 
Wem) 



198 



SUBSCRIBERS' NAMES.. 



Rev. Daniel Jones, 10 copies 
Rev. T. Pierce, 10 copies 
Rev. W. Roberts, 12 copies 
Mr. E. Pugh, 10 copies 
Mr. R. LI. Morris, Printer 
(Rhufoniawc), 12 copies 

MERIONETHSHIRE. 

Thomas Hartley, Esq., Llwyn 
Evan Williams, Esq., Brongader 
L. Pugh, Esq., Bank, Dolgelley 
Rich. Williams, Esq., Surgeon, 

Do., 3 copies 
Lewis Evans, Esq., Surgeon, Do. 
David Owen, Esq., Surgeon, Do. 
John Jones, Esq., Solicitor, Do., 

2 copies 
W. Griffith, Esq., Solicitor, Do. 
John Jones Williams, Esq., So- 
licitor, Do. 
Robert Prys Roberts, Esq., Do. 
G. E. Wynne, Esq., Cwmyrafon, 

Llanbedr 
Griffith Davies, Esq., Surgeon, 

Dolgelley 
Griffith Evans, Esq., Maesypandy 
Rev. David Pugh, Curate 
Rev. William Batten, (W.M.) 
Rev. E. Evans, Abermaw 
Mr. Lewis Jones, Lawnt Cottage 
Mr. David Evans 
Mr. Thomas Payne, Surveyor 
Mr. Griffith Jones, Coroner 
Mr. David Owen, Pantyronen 
Mr. D. Pugh, Finsbury-square' 
Mr. Thos. Roberts, Confectioner 
Mr. R. Jones, (B. Mawddach) 

4 copies 
Mr. Ellis Rees, Star Inn 
Mr. R. Jones, Printer, Eldon-row 
Mr. R. Roberts,(late Caerynwch) 
Mr. John Roberts, Tymawr 
Mr. William Pugh, Joiner 
Mr. Robert Jones, Draper 
Mr. Robert Lloyd 
Mr. Evan Jones, Printer 
Mr. M, Davies, (Meurig Ebrili) 



Mr. Morris Jones, (MeurigTdris) 
Mr. D. Griffith, Timber -merchant, 

L] anility d 
Mr. Robert Williams, Draper, 

Dolgelley 
Mr. Edward Jones, Shoemaker 
Mr. Evan Jones, Swan 
Mr. Evan Jones, Ty'nysimnai 
Mr. E. O. James, Chandler, 

Dolgelley 
Mr. L. Jones, Flour-merchant, 

Barmouth 
Mr. Lewis Oliver, Draper, Dol- 
gelley 
Mr. John Rees, Cabinet-maker 
Mr. Wm. Williams, Do. 
Mr. Watkin Anwyl, Grocer 
Mr. Robert Roberts, Hemidur 
Mr. Wm. Jones, Mercer 
Mr. William Price, Saddler 
Mr. James Jones, Saddler 
Mrs. Pugh, Plasuchaf 
Mr. Robert Jones, Clerk 
Mr. Hugh Jones, Mercer 
Francis Hallows, Esq. 
Mr. Evan Griffith 
Mr. Robert Pugh, Architect 
Mr. Edmund Evans, Wesleyan 

Preacher 
Mr. John Williams, Limeburner, 

Ty'nycelyn, Arthog 
Mr. Evan Lewis, Llynypenman 
Mr. Cox, Junior, Printer, Aber- 
ystwyth. 
Mr. O." Jones, Froheulog, Dol- 
gelley 
Mr. John Thomas, Ffestiniog, 

5 copies 
Mr. Wm. Morgan, Fronwen, 
Harlech 

MONMOUTHSHIRE. 

Sir B. Hall, Bart., M.P., Llan- 

over, 3 copies 
Lady Hall, (Gwenynen Gwent) 

3 copies 
R. Hopkins, Esq., Victoria 
Rev. Mr. Williams, Machea 



SUBSCRIBERS' NAMES. 



199 



Rev. H. Jones, Tredegar (Crom- 

wel o Went), 12 copies 
Rev. J. Roberts, Do., 12 copies 
Rev. E. Rowlands, Pont y Pool, 

2 copies 
Rev. D. Stephenson, Nant y Glo 
Mr. W. Jones, Machen (G. Hid), 

5 copies 

Mr. E. Mathews, Mynyddyslwyn, 

6 copies 

Mr. D. Davies, Glyn Arthen 
Mr. Dan. Seys Lewis, Coalbrook 

Vale (Ifor Gwent), 6 copies 
Mr. D. Lewis, Blaenau Gwent 

(Ehedydd Gwent), 6 copies 
Mr. D. Jones, Sirhowi, 6 copies 

MONTGOMERYSHIRE. 

Rev. Samuel Roberts, Llanbryn- 

mair (S. Brynmair), 6 copies 



Mr. D. Morgan, Machynllaith, 

12 copies 
Mr. D. Howell, Do., 6 copies 
Mr. D. Lewis, Bard, Do., 2 copies 
Mr. J. Jones, Bank, Do. 
Mr. Wm. Williams, (Gwilym 

Llechyd), near Machynllaith 
Mr. John Hughes, Llangynog 
Mr. S. Evans (late of Travellers 

Inn) 

OXFORD. 

Rev. John Jones, M.A., Christ 
Church (loan Tegid), 2 copies 

SALOP. 

Rev. J. Jones, Marton 

Mr. R. Jones (R. Glan Ogwen) 



NAMES RECEIVED TOO LATE TO BE INSERTED IN THEIR 
PROPER PLACES. 

Sir R. B. W. Bulkeley, Bart., Baron Hill, 6 copies 

Rev. Mr. Rowlands, Plasgwyn, 6 copies 

Rev. Daniel Evans, B.D. (Daniel Ddu), 3 copies 

Rev. T. Davies, Curate of Dihewyd, Cardiganshire 

Rev. T. Parry, late of Blackburn 

W. Mason, Esq., M.D., Caernarvon 

W. Jones, Esq., Solicitor, Abchurch-lane (Gwrgant), London 

O. W. Thomas, Esq., Milk-street, Do. 

Mr. J.W. Thomas (Arvonwyson), Superintendent, Royal Observatory, 

Greenwich, 2 copies 
Mr. G. Thomas, Milk-street, London 
Mr. H. Hughes, St. Martin's-le-Grand, Do. 
Mr. J. Thomas, Bucklesbury, Do. 
Mr. R. Thomas, Lombard-street, Ditto 
Mr. Robert Jones, Rhydfawr, Llanddeiniolen 
Mr. Thomas Williams, Llanfawr, Anglesey 
Mr. E. Jones, Brithdir, Dolgellau 
Mr. Thomas Pritchard, Rhosllanerchrugog 
Mr. Richard Solomon, Plasgwyn 
Mr. David Williams, Tinman, Caernarvon 
Mr. D. Harries, Castle-square, Do. 



it 



200 

O.Y. Drwy foci yr awdwr yn gorfod darllen rhai o'r pi 
mwy o frys nag y chwenychasai, diangodd rhai gwallau 
yn y gwaith, y rhai nid ydynt, gyda'r eithrad o ddau neu 
ddibwys; dymunir ar y cyfarwydd eu gwellau a'i bin 
addysgiadau, darllen ddygwyddiadau, yn tu dal. 12; 
yddol y mae profFwyclol i fod yn ngwaelod tu dal. 3 
laswair yn lie laswawr, yn 'Gwyrdd lysiau a gardd laswa T 
rhif G fod yn lie 5, yn tu dal. 51 ; yn tu dal. 64 rhodd\s 
yn y gair ufel; yn tu dal. 17, rfroddwyd al yn lie eb yn 
ac f yn lie p yn y gair pellt, yn tu dal. 109; argraffw 
yn lie glanwaith, tu dal. 114; ac eich yn lie erch, tu 
gradd yn lie gardd, tu dal. 132. Nid ydyw y gwall 
Uythyrenol, a digon hawdd eu gwellau. 



Y mae'r gefnogaeth gref a gafodd yr awdwr hyd yr 
brif ddysgedigion Cymru, yn Eglwyswyr ac Yraneillduw;. 
traethawd liwn o'r wasg, wedi calonogi llawer arno yn 
ragor yr oedd yn nghychwyniad y gwaith. Y mae $ 
amryw awdwyr uchelddysg (classical) a ymostyngasan 
ato mor dirion yn nghylch y llyfr, o werth aumbrisiadw; ; 
a bydd yn gysur mawr iddo os cyferfydd yn lied agos 
iadau. Gwnelsid y sylwadau yma yn gynarach yniy 
daethai yr amryw lythyrau a dderbyniodd yr awdwr i lav 



/ 3 W 



CAERNARFON: ARGRAFFWYD ©AM JAMES R: 



